તંત્રીની કલમે….
ભારતીય બંધારણના ઘડવૈયાઓએ જ્યારે આઝાદ ભારતના ભવિષ્યનું ચિત્ર દોર્યું હતું, ત્યારે કલમ ૪૪ હેઠળ એક સ્વપ્ન સેવ્યું હતું કે આ દેશમાં તમામ નાગરિકો માટે એક સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) હોવી જોઈએ. આ દાયકાઓ જૂના બંધારણીય આદેશ અને પ્રતીક્ષાનો અંત લાવવાની દિશામાં ગુજરાત વિધાનસભાએ એક અત્યંત સાહસિક અને ઐતિહાસિક ડગલું માંડ્યું છે. સાડા સાત કલાકની લાંબી અને ગહન ચર્ચા બાદ ’ગુજરાત સમાન નાગરિક સંહિતા વિધેયક, ૨૦૨૬’ બહુમતીથી પસાર કરવામાં આવ્યું છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪માં આ કાયદો લાવનાર ઉત્તરાખંડ બાદ હવે ગુજરાત દેશનું બીજું એવું રાજ્ય બન્યું છે જેણે આધુનિક ભારતની સામાજિક સમાનતાના પાયા નાખ્યા છે. આ ઘટના માત્ર એક કાયદાકીય પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે ભારતના સાંસ્કૃતિક અને ન્યાયિક માળખામાં આવનારા એક મોટા પરિવર્તનનો મજબૂત સંકેત છે.
આઝાદીના ૭૮ વર્ષ પછી પણ ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં એક વિચિત્ર વિરોધાભાસ પ્રવર્તતો હતો, જ્યાં ફોજદારી કાયદાઓ બધા માટે સમાન હતા પરંતુ લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને દત્તક લેવા જેવા અંગત મામલાઓ અલગ-અલગ ધાર્મિક ’પર્સનલ લો’ દ્વારા સંચાલિત થતા હતા. આ વિસંગતતાને કારણે ઘણીવાર એક જ દેશના નાગરિકો વચ્ચે ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયામાં ભેદભાવ સર્જાતો હતો. ગુજરાત સરકાર દ્વારા લાવવામાં આવેલું આ બિલ આ વિસંગતતાને દૂર કરવાનો એક પ્રામાણિક પ્રયાસ છે. જ્યારે આપણે ‘એક રાષ્ટ્ર, એક વિધાન’ની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે નાગરિકોના મૂળભૂત સામાજિક અધિકારોમાં એકરૂપતા હોવી એ અનિવાર્ય બની જાય છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે આ ક્ષણને ગુજરાતના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલી ક્ષણ ગણાવી છે, જે આધુનિક અને વિકસિત ગુજરાતના નિર્માણની દિશામાં એક અનિવાર્ય કદમ છે.
આ કાયદાનો સૌથી ક્રાંતિકારી અને માનવીય પક્ષ મહિલા સશક્તિકરણ છે. ભારતીય સમાજમાં પરંપરાગત અને ધાર્મિક કાયદાઓના નામે વર્ષોથી મહિલાઓ સાથે અન્યાય થતો રહ્યો છે.UCCના અમલીકરણથી હવે પત્નીને પતિની મિલકતમાં સમાન હક મળશે અને પિતાની મિલકતમાં દીકરીઓને દીકરા જેટલો જ સમાન વારસા હક પ્રાપ્ત થશે. આ ઉપરાંત, બહુપત્નીત્વ જેવી સામાજિક કુપ્રથાઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે, જે મહિલાઓના આત્મસન્માન અને સુરક્ષાની દિશામાં એક મોટું પગલું છે. ખાસ કરીને આજના બદલાતા સમયમાં ‘લિવ-ઈન રિલેશનશિપ’ અંગે લેવાયેલો નિર્ણય અત્યંત પ્રશંસનીય છે. આવા સંબંધોમાં રહેતા યુગલો માટે નોંધણી ફરજિયાત બનાવવાથી ખાસ કરીને મહિલાઓને કાયદાકીય રક્ષણ મળશે અને છેતરપિંડી કે શોષણના કિસ્સાઓમાં ઘટાડો થશે. આ જોગવાઈઓ સાબિત કરે છે કે આ કાયદો કોઈ ધર્મની વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ તે લિંગ આધારિત ભેદભાવ દૂર કરવા માટેનો એક પ્રગતિશીલ માર્ગ છે.
કોઈપણ મોટા સુધારા સાથે વિવાદો અને આશંકાઓ જોડાયેલી હોય છે, અને આ બિલ પણ તેનો અપવાદ નથી. વિપક્ષો અને કેટલાક સંગઠનો દ્વારા એવી દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ કાયદો ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને લઘુમતી સમુદાયોના હકો પર તરાપ મારે છે. જોકે, સરકારે આ કાયદામાં એક અત્યંત સંવેદનશીલ અભિગમ અપનાવ્યો છે. ગુજરાતની ભૌગોલિક અને સામાજિક વિવિધતાને ધ્યાનમાં રાખીને, આદિવાસી (Scheduled Tribes) સમુદાયને આ કાયદાના દાયરામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. આદિવાસી સમાજની પોતાની વિશિષ્ટ પરંપરાઓ, રિવાજો અને રૂઢિગત કાયદાઓ છે, જેને આંચ ન આવે તે રીતે આ બિલ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. આ છૂટછાટ એ વાતનું પ્રમાણ છે કે સરકારનો ઉદ્દેશ્ય સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને મિટાવવાનો નથી, પરંતુ જ્યાં ન્યાયની અસમાનતા છે ત્યાં સુધારો લાવવાનો છે.
બિલ વિધાનસભામાં પસાર થઈ જવું એ તો વિજયનો અડધો જ ભાગ છે, ખરો પડકાર તો હવે તેના પારદર્શક અને સુચારુ અમલીકરણમાં રહેલો છે. કાયદો માત્ર કાગળ પર રહેવાને બદલે સમાજના છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચે તે જરૂરી છે. આ માટે વ્યાપક જનજાગૃતિ અભિયાન ચલાવવાની જરૂર પડશે જેથી લોકોમાં રહેલા ડર અને ગેરસમજ દૂર કરી શકાય. વહીવટી તંત્રએ પણ આ નવા કાયદા મુજબની વ્યવસ્થાઓ ઉભી કરવામાં તત્પરતા બતાવવી પડશે. સમાજમાં પરિવર્તન લાવવું એ એક ધીમી અને સંવેદનશીલ પ્રક્રિયા છે, જેમાં રાજ્યના દરેક નાગરિકનો સહયોગ અનિવાર્ય છે.
ગુજરાતમાં સમાન નાગરિક સંહિતાનું આગમન એ રાષ્ટ્રીય એકતા અને સામાજિક ન્યાયની દિશામાં એક ભવ્ય વિજય છે. આ કાયદો એ ખાતરી આપે છે કે ન્યાયતંત્રની નજરમાં દરેક નાગરિક, પછી તે ગમે તે ધર્મ કે જાતિનો હોય, તે સમાન છે. ગુજરાત હંમેશાથી ભારતના વિકાસ મોડેલમાં અગ્રેસર રહ્યું છે અને ેંઝ્રઝ્ર લાગુ કરીને તેણે ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે તે પરંપરા અને આધુનિકતા વચ્ચે સંતુલન જાળવીને નવો રાહ ચીંધવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ ઐતિહાસિક નિર્ણય આવનારા સમયમાં અન્ય રાજ્યો માટે પણ એક ઉદાહરણ પૂરું પાડશે અને ભારતને એક વધુ મજબૂત, સંગઠિત અને સમાનતાવાદી રાષ્ટ્ર બનાવવામાં મહત્વનું યોગદાન આપશે. આ તંત્રીલેખના માધ્યમથી આપણે આશા રાખીએ કે આ નવો કાયદો ગુજરાતના દરેક નાગરિકના જીવનમાં ન્યાય, સુરક્ષા અને સન્માનની નવી જ્યોત પ્રગટાવશે.
નરેન્દ્ર જોષી
