તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં ચોમાસાનું આગમન માત્ર ઋતુ પરિવર્તન નથી, પરંતુ સમગ્ર રાજ્યના આર્થિક, સામાજિક અને કૃષિ જીવનમાં નવી ઊર્જા અને આશાનું પ્રતીક છે. ઉનાળાની આકરી ગરમીથી ત્રસ્ત જનજીવનને જ્યારે વરસાદની પ્રથમ ઝાપટાં સ્પર્શે છે, ત્યારે માત્ર ધરતી જ નહીં, પરંતુ લાખો ખેડૂતોના ચહેરા પણ હરખથી ખીલી ઊઠે છે. આ વર્ષે પણ મેઘરાજાએ ગુજરાતમાં ધમાકેદાર એન્ટ્રી કરતાં અનેક જિલ્લાઓમાં સારા વરસાદની શરૂઆત થઈ છે અને હવામાન વિભાગે આગામી દિવસોમાં ભારે વરસાદની આગાહી કરતાં વહીવટી તંત્રને પણ એલર્ટ રહેવા સૂચના આપી છે.
ગુજરાતનું અર્થતંત્ર આજે પણ મોટા પ્રમાણમાં કૃષિ સાથે જોડાયેલું છે. રાજ્યના લાખો ખેડૂતો માટે ચોમાસું જીવનરેખા સમાન છે. વરસાદ સમયસર અને પૂરતા પ્રમાણમાં પડે તો કપાસ, મગફળી, સોયાબીન, મકાઈ, તલ અને અન્ય ખરીફ પાકોના સારા ઉત્પાદનની આશા વધી જાય છે. સારો વરસાદ માત્ર ખેતરોને જ લીલાછમ બનાવતો નથી, પરંતુ ગ્રામિણ અર્થતંત્રને પણ નવી ગતિ આપે છે. વેપાર-ધંધા, કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો અને રોજગારી પર પણ તેની સકારાત્મક અસર જોવા મળે છે.
પરંતુ ચોમાસું માત્ર ખુશીઓ જ લઈને આવતું નથી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના અનુભવ દર્શાવે છે કે ભારે વરસાદના કારણે શહેરી વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવા, માર્ગ વ્યવહાર ખોરવાવા, વીજ પુરવઠામાં વિક્ષેપ અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં જનજીવન પ્રભાવિત થવા જેવી સમસ્યાઓ પણ સર્જાય છે. અનેક વખત નદીઓમાં પૂર જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પાકને નુકસાન પણ પહોંચે છે. તેથી વરસાદનું સ્વાગત કરતાં તેની સામે સજ્જ રહેવું એટલું જ જરૂરી છે.
રાજ્ય સરકાર અને સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર દ્વારા ચોમાસા પૂર્વે વિવિધ તૈયારીઓ કરવામાં આવી હોવાના દાવા કરવામાં આવ્યા છે. વરસાદી પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા, ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ટીમોની તૈયારી, નીચાણવાળા વિસ્તારોની ઓળખ, જળાશયોની સતત દેખરેખ અને ઇમરજન્સી સેવાઓને સક્રિય રાખવા જેવા પગલાં લેવાયા છે. જોકે, દર વર્ષે થોડો વરસાદ પડતાં જ રસ્તાઓ પાણીમાં ગરકાવ થઈ જાય અથવા ટ્રાફિક જામ સર્જાય, તો આવા દાવાઓની વાસ્તવિકતા સામે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. આ વખતે તંત્રની તૈયારીની સાચી કસોટી હવે વરસાદ દરમિયાન જ થશે.
ચોમાસું પાણીનો સૌથી મોટો કુદરતી સ્ત્રોત છે. ગુજરાત જેવા રાજ્ય માટે વરસાદનું દરેક ટીપું અમૂલ્ય છે. વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, તળાવો અને ચેકડેમોનું પુનર્ભરણ, ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચું લાવવા માટેના પ્રયાસો અને જળસંચય પ્રત્યે જનજાગૃતિ ખૂબ જ જરૂરી છે. જો વરસાદના પાણીને યોગ્ય રીતે સાચવી શકાય તો ઉનાળામાં પાણીની અછત જેવી સમસ્યાઓમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે.
આ સાથે જ વરસાદી ઋતુમાં આરોગ્ય સંબંધિત પડકારો પણ વધે છે. મચ્છરજન્ય અને પાણીજન્ય રોગોનું પ્રમાણ વધવાની શક્યતા રહે છે. સ્વચ્છતા જાળવવી, ઉકાળેલું અથવા શુદ્ધ પાણી પીવું, ઘરની આસપાસ પાણી ભરાવા ન દેવું અને આરોગ્ય વિભાગની સૂચનાઓનું પાલન કરવું દરેક નાગરિકની જવાબદારી છે. માત્ર સરકાર નહીં, પરંતુ સમાજની સક્રિય ભાગીદારીથી જ વરસાદી ઋતુને સુરક્ષિત બનાવી શકાય.
ચોમાસું આપણને પ્રકૃતિ સાથે સુમેળમાં જીવવાનો સંદેશ આપે છે. વરસાદને માત્ર રોમેન્ટિક ઋતુ તરીકે નહીં, પરંતુ પાણી, ખેતી, પર્યાવરણ અને જીવનના સંતુલન સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ સમય તરીકે જોવાની જરૂર છે. શહેરોમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહને પ્રોત્સાહન, વૃક્ષારોપણ, નદીઓ અને તળાવોની સફાઈ તેમજ પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારી એ સમયની માંગ છે.
અંતે કહી શકાય કે ગુજરાતમાં ચોમાસાનું ભવ્ય આગમન આશા અને જવાબદારી બંને લઈને આવ્યું છે. એક તરફ ખેડૂતો માટે સમૃદ્ધિનું સ્વપ્ન છે તો બીજી તરફ તંત્ર માટે કાર્યક્ષમતાની કસોટી છે. જો સરકારની તૈયારી, તંત્રની સતર્કતા અને નાગરિકોની જવાબદારી એકસાથે કાર્ય કરશે તો આ ચોમાસું માત્ર વરસાદ પૂરતું નહીં રહે, પરંતુ રાજ્યના સર્વાંગી વિકાસનું પણ પ્રતીક બની રહેશે. મેઘરાજાની મહેરને આપત્તિમાં નહીં, પરંતુ સમૃદ્ધિમાં પરિવર્તિત કરવાની જવાબદારી હવે આપણા સૌની છે.
નરેન્દ્ર જોષી
