તંત્રીની કલમે….
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા અને કૃષિ વ્યવસ્થાનો આધાર મોટા પ્રમાણમાં ચોમાસા પર રહેલો છે. દર વર્ષે જૂન મહિનામાં ચોમાસાનું આગમન માત્ર ખેડૂતો માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે આશાનું કિરણ લઈને આવે છે. જોકે, આ વર્ષે ચોમાસાની ગતિ અપેક્ષા કરતાં ધીમી રહેતા ખેડૂતો, વેપારીઓ, ઉદ્યોગકારો અને નીતિ નિર્માતાઓમાં ચિંતા જોવા મળી રહી છે. વરસાદમાં વિલંબ અને કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત દેશની કૃષિ ઉત્પાદન ક્ષમતા, ખાદ્ય સુરક્ષા અને મોંઘવારીના દર પર અસર કરી શકે છે.
ભારતમાં લગભગ અડધાથી વધુ ખેતી વરસાદ આધારિત છે. ચોમાસાની શરૂઆતમાં પૂરતો વરસાદ ન થાય તો ખેડૂતોને વાવણી કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે. સમયસર વાવણી ન થતાં પાકના ઉત્પાદન પર સીધી અસર પડે છે. ખાસ કરીને કપાસ, મગફળી, સોયાબીન, મકાઈ અને દાળ જેવા ખરીફ પાકો માટે શરૂઆતનો વરસાદ અત્યંત મહત્વનો હોય છે. જો વરસાદમાં વધુ વિલંબ થાય તો ખેડૂતોને ફરીથી વાવણી કરવાની ફરજ પડી શકે છે, જેના કારણે ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થાય છે. ગુજરાતની સ્થિતિ પણ આ સંદર્ભમાં ચિંતાજનક બની રહી છે. રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં ખેડૂતો વરસાદની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા છે. મગફળી, કપાસ અને તલ જેવા પાકોની વાવણી માટે જરૂરી ભેજ હજુ સુધી પૂરતી ઉપલબ્ધ થઈ નથી. ઘણા ખેડૂતો જમીન તૈયાર રાખીને બેઠા છે, પરંતુ પૂરતા વરસાદના અભાવે વાવણી શરૂ કરી શક્યા નથી. બીજી તરફ, દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદ નોંધાયો છે, પરંતુ સમગ્ર રાજ્યમાં વરસાદનું વિતરણ હજુ અસમાન છે. હવામાન વિભાગે આગામી દિવસોમાં વરસાદની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે, પરંતુ ખેડૂતો માટે દરેક દિવસ મહત્વનો બની રહ્યો છે.
ચોમાસાની મંદ ગતિનો સીધો પ્રભાવ દેશના અર્થતંત્ર પર પણ પડી શકે છે. કૃષિ ક્ષેત્ર દેશના કરોડો લોકોની આવક સાથે જોડાયેલું છે. જો પાક ઉત્પાદન ઘટશે તો ખેડૂતોની ખરીદ શક્તિમાં ઘટાડો થશે, જે ગ્રામ્ય અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરશે. ગ્રામ્ય બજારોમાં માંગ ઘટતા ઉદ્યોગો અને વેપાર ક્ષેત્રને પણ તેની અસર ભોગવવી પડી શકે છે. આ ઉપરાંત કૃષિ ઉત્પાદન ઘટવાથી ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા વધે છે.
મોંઘવારી પહેલેથી જ સરકાર અને સામાન્ય નાગરિકો માટે ચિંતાનો વિષય બની રહી છે. શાકભાજી, અનાજ, કઠોળ અને ખાદ્ય તેલના ભાવમાં વધારો સામાન્ય પરિવારોના બજેટને અસર કરે છે. જો વરસાદની અછતને કારણે ઉત્પાદન ઓછું થશે તો પુરવઠો ઘટશે અને કિંમતોમાં વધારો અનિવાર્ય બની શકે છે. ખાસ કરીને ટામેટાં, ડુંગળી, બટાકાં અને લીલા શાકભાજીના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા વધુ રહે છે. રિઝર્વ બેંક અને કેન્દ્ર સરકાર માટે પણ આવી સ્થિતિમાં મોંઘવારી નિયંત્રણ એક મોટો પડકાર બની શકે છે.
જો કે, દેશની સ્થિતિ અગાઉ કરતાં ઘણી મજબૂત છે. સિંચાઈ સુવિધાઓના વિસ્તરણ, જળસંચય પ્રોજેક્ટ્સ, કૃષિ વીમા યોજનાઓ અને આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓના કારણે ખેડૂતોને કેટલીક હદ સુધી સુરક્ષા મળી છે. ગુજરાતમાં પણ સુજલામ-સુફલામ યોજના, નર્મદા કેનાલ નેટવર્ક અને ચેકડેમ જેવા જળસંચયના પ્રયાસોએ પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. તેમ છતાં, વરસાદનું મહત્વ હજુ પણ અવિસ્મરણીય છે.
આ પડકારજનક પરિસ્થિતિમાં સરકાર, કૃષિ વિભાગ અને ખેડૂતો વચ્ચે સંકલન જરૂરી બન્યું છે. ખેડૂતોને વૈજ્ઞાનિક સલાહ, હવામાનની ચોક્કસ માહિતી અને વૈકલ્પિક પાકોની માર્ગદર્શિકા ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ. પાણીના કાર્યક્ષમ ઉપયોગ અને માઇક્રો ઇરિગેશન જેવી પદ્ધતિઓને વધુ પ્રોત્સાહન આપવાની જરૂર છે. સાથે જ રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારોએ ભાવ સ્થિરતા જાળવવા માટે જરૂરી પગલાં ભરવા પડશે. ચોમાસાની મંદ ગતિ હાલ ચિંતાનો વિષય છે, પરંતુ તે સંકટમાં પરિવર્તિત ન થાય તે માટે સમયસર આયોજન અને અસરકારક અમલીકરણ જરૂરી છે. ગુજરાત સહિત સમગ્ર દેશના ખેડૂતોની નજર હવે આકાશ તરફ છે. આગામી દિવસોમાં વરસાદ અનુકૂળ રહે તો કૃષિ, અર્થતંત્ર અને બજારોમાં ફરી આશાનો માહોલ સર્જાઈ શકે છે. પરંતુ જો વરસાદની અછત લાંબા સમય સુધી યથાવત્ રહે, તો તેની અસર માત્ર ખેતરો સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ સમગ્ર અર્થતંત્ર અને સામાન્ય નાગરિકોના જીવન પર પણ અનુભવાશે. તેથી ચોમાસાના દરેક ટીપાનું મહત્વ આજે પહેલાં કરતાં વધુ વધી ગયું છે.
નરેન્દ્ર જોષી
