તંત્રીની કલમે….
ભારતના રાજકીય નકશામાં આગામી વર્ષોમાં જે ફેરફાર થવાનો છે, તે માત્ર લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા બદલવાનો મામલો નથી. સીમાંકનનો પ્રશ્ન દેશના લોકશાહી પ્રતિનિધિત્વ, રાજ્યોની રાજકીય શક્તિ, કેન્દ્રની નાણાકીય ફાળવણી અને સૌથી અગત્યનું—ભારતના સંઘીય માળખાના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો છે. જો આ પ્રક્રિયા માત્ર વસ્તીના આંકડાને આધારે કરવામાં આવશે, તો દક્ષિણના સફળ રાજ્યોમાં અસંતોષ ઊભો થઈ શકે છે; અને જો વસ્તીને પૂરતું મહત્વ નહીં અપાય, તો ઉત્તર ભારતના કરોડો નાગરિકોના પ્રતિનિધિત્વ સાથે અન્યાયનો પ્રશ્ન ઊભો થશે.
એટલે આ લડાઈ ‘ઉત્તર વિરુદ્ધ દક્ષિણ’ની નથી. આ લડાઈ વસ્તીને ન્યાય અને વિકાસને પ્રોત્સાહન—બંનેને એકસાથે કેવી રીતે જાળવી શકાય તેની છે.
હાલની લોકસભા વ્યવસ્થામાં રાજ્યવાર બેઠકોનું વિતરણ મુખ્યત્વે ૧૯૭૧ની વસ્તી ગણતરીના આધારે સ્થિર રાખવામાં આવ્યું છે. તેનો એક મોટો હેતુ એ હતો કે પરિવાર નિયોજન અને વસ્તી નિયંત્રણમાં સફળ રાજ્યોને રાજકીય રીતે નુકસાન ન થાય. પરંતુ હવે નવી સીમાંકન પ્રક્રિયા સામે છે અને અહીં દક્ષિણના રાજ્યોની ચિંતા ગંભીર છે.
તમિલનાડુ, કેરળ, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણાએ દાયકાઓ દરમિયાન વસ્તી વૃદ્ધિ નિયંત્રણ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ઔદ્યોગિક વિકાસમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. જો પરિણામે તેમની લોકસભામાં સાપેક્ષ રાજકીય શક્તિ ઘટે, તો પ્રશ્ન સ્વાભાવિક છે—શું વસ્તી નિયંત્રણમાં સફળ થવું રાજકીય સજા સમાન બનશે?
પરંતુ ઉત્તર ભારતને પણ અવગણવું શક્ય નથી. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં દેશની વિશાળ વસ્તી વસે છે. કરોડો મતદારોનું પ્રતિનિધિત્વ માત્ર એટલા માટે ઓછું રાખી શકાય નહીં કે અન્ય રાજ્યોમાં વસ્તી વૃદ્ધિ ઓછી રહી છે. લોકશાહીનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે—એક વ્યક્તિ, એક મત. તેથી વસ્તી પ્રમાણે પ્રતિનિધિત્વનો દાવો પણ સંપૂર્ણપણે ન્યાયસંગત છે.
અહીંથી ભારતની સૌથી મુશ્કેલ બંધારણીય ગણતરી શરૂ થાય છે.
શું વસ્તી જ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વનો એકમાત્ર માપદંડ હોવો જોઈએ?
અને જો નહીં, તો બીજા માપદંડો કયા?
આ પ્રશ્ન માત્ર સંસદ સુધી સીમિત નથી. તેનો સીધો સંબંધ નાણાકીય સંઘવાદ સાથે છે. સોળમા નાણાં પંચે ૨૦૨૬થી ૨૦૩૧ માટે કેન્દ્રના વહેંચણીયોગ્ય કરવેરામાં રાજ્યોનો હિસ્સો ૪૧ ટકા જાળવી રાખ્યો છે. પરંતુ આ રકમ રાજ્યો વચ્ચે કેવી રીતે વહેંચાય છે તે પ્રશ્ન વધુ મહત્વનો છે.
દક્ષિણના રાજ્યોનો દાવો છે કે તેઓ વસ્તી નિયંત્રણમાં સફળ રહ્યા છે, ઔદ્યોગિક અને સેવાકીય અર્થતંત્રમાં મોટું યોગદાન આપે છે અને કેન્દ્રને નોંધપાત્ર કરવેરો આપે છે. જો ભવિષ્યમાં તેમને લોકસભામાં સાપેક્ષ રીતે ઓછું રાજકીય વજન મળે, તો નાણાકીય સંઘવાદ અંગે પણ અસંતોષ વધવાની શક્યતા છે.
અહીં એક વધુ મહત્વપૂર્ણ બાબત છે. સીમાંકન પછી લોકસભાની કુલ બેઠકો વધારવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે. વર્તમાન ૫૪૩ બેઠકો વધારીને ૮૧૬ કરવાની સંભાવના અંગે તર્ક રજૂ થયો છે. આથી દક્ષિણની બેઠકોની સંખ્યા પણ વધી શકે છે. પરંતુ સંખ્યા વધવી અને કુલ લોકસભામાં સાપેક્ષ હિસ્સો જળવાઈ રહેવું—બંને એકસરખું નથી. આ તફાવત સમજ્યા વગર કોઈપણ ચર્ચા અધૂરી છે. આથી હવે રાજકીય સૂત્રોની નહીં, પરંતુ બંધારણીય બુદ્ધિમત્તાની જરૂર છે.
સીમાંકન માટે વસ્તી મુખ્ય આધાર હોવો જોઈએ, પરંતુ તેની સાથે વસ્તી નિયંત્રણમાં સફળતા, ભૌગોલિક વિસ્તાર, વિકાસનું સ્તર, રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં યોગદાન અને સંઘીય સંતુલન જેવા પરિબળો અંગે પણ ગંભીર ચર્ચા થવી જોઈએ. પ્રક્રિયા પારદર્શક હોવી જોઈએ અને રાજ્યો તથા તમામ મોટા રાજકીય પક્ષો વચ્ચે વિશ્વાસપૂર્ણ સંવાદ થવો જોઈએ.
કારણ કે સીમાંકન જો માત્ર સંખ્યાનો ખેલ બનશે, તો તે ભારતના રાજકીય નકશાને બદલી નાખશે; પરંતુ જો તે સંઘવાદના વિશ્વાસને પણ હચમચાવશે, તો તેની અસર ઘણી ઊંડી હશે.
ભારતની સફળતા ઉત્તર કે દક્ષિણના પ્રભુત્વમાં નથી. ઉત્તર ભારતની વધતી વસ્તીને લોકશાહી પ્રતિનિધિત્વ મળવું જ જોઈએ, પરંતુ દક્ષિણના રાજ્યોની વિકાસસફળતાને રાજકીય દંડ ન મળવો જોઈએ.
વસ્તીને તેનો અવાજ મળે અને વિકાસને તેની કિંમત—આ બંને વચ્ચેનું સંતુલન જ નવા સીમાંકનની સાચી કસોટી છે.
સીમાંકન ભારતને ઉત્તર અને દક્ષિણમાં વહેંચવાનું સાધન ન બને. તે એવી નવી સંઘીય વ્યવસ્થા ઊભી કરે જેમાં દરેક મતદારનું પ્રતિનિધિત્વ સુરક્ષિત રહે, દરેક રાજ્યના યોગદાનને માન્યતા મળે અને કોઈ પ્રદેશને એવું ન લાગે કે રાષ્ટ્રનિર્માણમાં સફળ થવાની તેને રાજકીય કિંમત ચૂકવવી પડી રહી છે.
ભારતની લોકશાહી માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ નથી કે કોની બેઠકો વધશે; પ્રશ્ન એ છે કે બેઠકો વધ્યા પછી પણ દેશનો વિશ્વાસ અખંડ રહેશે કે નહીં.
નરેન્દ્ર જોષી
