તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતની આર્થિક ઓળખ હવે માત્ર કાપડ, કેમિકલ, પેટ્રોકેમિકલ, હીરા કે ઓટોમોબાઇલ સુધી સીમિત રહી નથી. રાજ્ય એક એવા નિર્ણાયક વળાંક પર ઊભું છે જ્યાં પરંપરાગત ઔદ્યોગિક શક્તિ સાથે સેમિકન્ડક્ટર, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, ડેટા સેન્ટર, હરિત ઊર્જા અને અદ્યતન ઉત્પાદન જેવી ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થાઓ જોડાઈ રહી છે. પ્રશ્ન હવે એ નથી કે ગુજરાતમાં રોકાણ આવશે કે નહીં. પ્રશ્ન એ છે કે ગુજરાત આ રોકાણને વિશ્વસ્તરીય રોજગાર, ટેક્નોલોજી અને સ્થાનિક સમૃદ્ધિમાં કેટલું ફેરવી શકશે?
આ સવાલ એટલા માટે ગંભીર છે કારણ કે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પોતાનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલી રહી છે. આવતીકાલની સ્પર્ધા સસ્તા શ્રમથી નહીં, પરંતુ ચિપ, માહિતી, ઊર્જા, કૃત્રિમ બુદ્ધિ અને કુશળ માનવબળથી નક્કી થવાની છે. આ નવી દોડમાં ગુજરાતે મોડું થવાનું જોખમ લઈ શકાય નહીં.
સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રમાં ગુજરાતની એન્ટ્રી આ પરિવર્તનનું સૌથી મોટું પ્રતીક છે. રાજ્યમાં સેમિકન્ડક્ટર સંબંધિત બે યોજનાઓ માટે આશરે રૂ. ૩,૯૩૬ કરોડના રોકાણને મંજૂરી મળી છે અને આશરે ૨,૨૩૦ કુશળ રોજગારી ઊભી થવાની અપેક્ષા છે. પરંતુ અહીં ઉત્સાહ સાથે સાવચેતી પણ જરૂરી છે. થોડા હજાર સીધા રોજગારથી વાત પૂરી થતી નથી. એક ચિપ ઉત્પાદન એકમની આસપાસ સાધનો, રસાયણો, પેકેજિંગ, પરીક્ષણ, લોજિસ્ટિક્સ અને જાળવણી જેવા અસંખ્ય સહાયક ઉદ્યોગો ઊભા થાય ત્યારે જ તેનો સાચો આર્થિક ગુણાકાર જોવા મળશે.
ગુજરાતે હવે “મોટું રોકાણ” અને “મોટી જાહેરાત” વચ્ચેનો તફાવત સમજવો પડશે.
ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થામાં પણ ગુજરાતે અસાધારણ લક્ષ્યાંક મૂક્યો છે. રાજ્યની ડેટા સેન્ટર નીતિ હેઠળ ૨૦૨૬થી ૨૦૨૯ દરમિયાન રૂ. ૬ લાખ કરોડ સુધીનું રોકાણ આકર્ષવાનો અને આશરે ૭.૫ ગીગાવોટ ક્ષમતાનું ડેટા સેન્ટર માળખું ઊભું કરવાનો લક્ષ્યાંક છે. આ આંકડો માત્ર મોટો નથી; તે ગુજરાતની આર્થિક દિશામાં આવેલા મૂળભૂત પરિવર્તનનો સંકેત છે.
પરંતુ ડેટા સેન્ટર એટલે માત્ર સર્વર અને ઇમારતો નહીં. તેને સતત વીજળી, પાણી, ઉત્તમ જોડાણ અને વિશ્વસનીય ડિજિટલ માળખાની જરૂર પડે છે. અહીં ગુજરાતની હરિત ઊર્જા ક્ષમતા નિર્ણાયક બની શકે છે. સૌર અને પવન ઊર્જાના વિસ્તરણને ડેટા સેન્ટર અને ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે જોડવામાં આવે તો ગુજરાત એકસાથે ઊર્જા અને ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થાનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
જામનગરમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિ આધારિત ડેટા સેન્ટર માટે વૈશ્વિક ટેક્નોલોજી અને ભારતીય ઉદ્યોગ વચ્ચેની ભાગીદારી પણ આ જ દિશાનો સંકેત છે. હવે ગુજરાતની સ્પર્ધા માત્ર મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક કે તમિલનાડુ સાથે નથી. ગુજરાતની સ્પર્ધા વૈશ્વિક રોકાણના નકશા પરના અન્ય ઔદ્યોગિક અને ડિજિટલ કેન્દ્રો સાથે છે.
પરંતુ સૌથી મોટો પ્રશ્ન અહીંથી શરૂ થાય છે.આ વિકાસનો લાભ ગુજરાતના યુવાનોને કેટલો મળશે?
રૂપિયા લાખો કરોડના રોકાણના આંકડા અખબારોમાં હેડલાઇન બની શકે છે, પરંતુ સામાન્ય પરિવારની આવક ન વધે તો આર્થિક વિકાસ અધૂરો છે. સેમિકન્ડક્ટર, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, રોબોટિક્સ, સાયબર સુરક્ષા, ડેટા વિજ્ઞાન અને અદ્યતન ઉત્પાદન માટે કુશળ માનવબળ જોઈએ. ગુજરાતની શિક્ષણ અને તાલીમ વ્યવસ્થા જો જૂની પદ્ધતિમાં જ અટકી રહેશે તો ઉદ્યોગ આવશે, પરંતુ ઉચ્ચ પગારની નોકરીઓ માટે ગુજરાત બહારના કુશળ યુવાનોને બોલાવવા પડશે. આ પરિસ્થિતિ ગુજરાત માટે ગંભીર ચેતવણી હશે.
બીજો મોટો પડકાર નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોનો છે. મોટા ઉદ્યોગોને જમીન, મૂડી અને માળખું મળી જાય તે પૂરતું નથી. નવા ઔદ્યોગિક પરિબળોમાં સ્થાનિક નાના ઉદ્યોગોને પુરવઠા સાંકળમાં જોડવામાં નહીં આવે તો રોકાણની સંપત્તિ થોડા મોટા જૂથો સુધી સીમિત રહી શકે છે. ગુજરાતની સાચી સફળતા ત્યારે ગણાશે જ્યારે એક મોટો પ્રકલ્પ તેની આસપાસ ડઝનો નહીં, સૈંકડો સ્થાનિક ઉદ્યોગોને ઊભા કરે.
પર્યાવરણ પણ અવગણવાનું નથી. ઉદ્યોગ, ડેટા સેન્ટર અને શહેરીકરણની સાથે પાણી અને વીજળીની માંગ વધશે. જો વિકાસનો મોડેલ પાણી, જમીન અને પર્યાવરણ પર અસહ્ય દબાણ ઊભું કરશે તો આજની તેજી આવતીકાલની સમસ્યા બની શકે છે. તેથી હરિત ઊર્જા, પાણીનું પુનઃચક્રણ અને ટકાઉ ઔદ્યોગિક આયોજન વૈકલ્પિક મુદ્દા નહીં, વિકાસની મૂળભૂત શરત બનવા જોઈએ.
ગુજરાત પાસે મૂડી છે, ઉદ્યોગસાહસિકતા છે, બંદરો છે, માળખું છે અને રોકાણ ખેંચવાની ક્ષમતા છે. હવે જરૂર છે કુશળ માનવબળ, સંશોધન અને અમલીકરણની ગતિ વધારવાની.
ગુજરાતે વેપારથી ઉદ્યોગ સુધીનો રસ્તો સફળતાપૂર્વક પાર કર્યો છે. હવે ઉદ્યોગથી ટેક્નોલોજી અને ટેક્નોલોજીથી જ્ઞાન આધારિત અર્થવ્યવસ્થાની છલાંગનો સમય છે.
આગામી દાયકામાં ગુજરાતની સફળતા કેટલા કરોડ રૂપિયાના કરારો થયા તેના પરથી નહીં, પરંતુ કેટલી ઉચ્ચ ગુણવત્તાની નોકરીઓ ઊભી થઈ, કેટલા સ્થાનિક ઉદ્યોગો વૈશ્વિક પુરવઠા સાંકળમાં જોડાયા, કેટલું સંશોધન થયું અને સામાન્ય ગુજરાતી પરિવારની આવક કેટલી વધી તેના પરથી માપવી પડશે.
ગુજરાત પાસે પ્રયોગશાળા બનવાની તક છે. હવે પડકાર એટલો જ છે—શું ગુજરાત રોકાણની જાહેરાતોથી આગળ વધી ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થાનું વાસ્તવિક મોડેલ ઊભું કરશે?
નરેન્દ્ર જોષી
