તંત્રીની કલમે….
ભારત આજે વિશ્વની સૌથી યુવા વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. યુવાનો અને બાળકો દેશનું ભવિષ્ય છે, પરંતુ આ ભવિષ્ય સામે એક ગંભીર અને મૌન ખતરો ઊભો થઈ રહ્યો છે – જંક ફૂડની વધતી લત. પિઝા, બર્ગર, ફ્રેન્ચ ફ્રાઈઝ, કોલ્ડ ડ્રિંક્સ, ચિપ્સ અને અન્ય પ્રોસેસ્ડ ખાદ્યપદાર્થો આજના જીવનનો અભિન્ન ભાગ બની ગયા છે. સ્વાદ અને સુવિધાના નામે લોકો પોષણયુક્ત ભોજનથી દૂર જઈ રહ્યા છે, જેના કારણે સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત અનેક સમસ્યાઓ ઝડપથી વધી રહી છે. આ સ્થિતિ માત્ર વ્યક્તિગત આરોગ્યનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય અને વિકાસ માટે પણ ગંભીર પડકાર છે.
એક સમય હતો જ્યારે ભારતીય ઘરોમાં તાજું અને પૌષ્ટિક ભોજન તૈયાર થતું હતું. દાળ, શાકભાજી, ફળો, દૂધ અને અનાજ આધારિત આહારથી શરીરને જરૂરી પોષક તત્વો મળતા હતા. પરંતુ આધુનિક જીવનશૈલી, વ્યસ્ત સમયપત્રક અને આકર્ષક જાહેરાતોના કારણે જંક ફૂડનો વપરાશ સતત વધી રહ્યો છે. ખાસ કરીને બાળકો અને યુવાનો તેના સૌથી મોટા ભોગ બન્યા છે. શાળાની બહારની દુકાનો, ઓનલાઈન ફૂડ ડિલિવરી અને સોશિયલ મીડિયા પરના પ્રચારથી જંક ફૂડ સરળતાથી ઉપલબ્ધ બની ગયું છે.
જંક ફૂડમાં સામાન્ય રીતે વધુ માત્રામાં ખાંડ, મીઠું, ચરબી અને કૃત્રિમ તત્ત્વો હોય છે, જ્યારે તેમાં પોષક તત્ત્વો ખૂબ ઓછા હોય છે. તેના સતત સેવનથી સ્થૂળતા, ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ, ઉચ્ચ રક્તચાપ અને અન્ય ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધે છે. ચિંતાજનક બાબત એ છે કે આ સમસ્યાઓ હવે માત્ર વૃદ્ધોમાં નહીં, પરંતુ બાળકો અને કિશોરોમાં પણ જોવા મળી રહી છે. નાની ઉંમરે જ વધતું વજન અને ઘટતી શારીરિક ક્ષમતા ભવિષ્ય માટે ચેતવણી સમાન છે.
જંક ફૂડની સમસ્યા પાછળ માત્ર વ્યક્તિગત પસંદગી જવાબદાર નથી. ખાદ્ય ઉદ્યોગ દ્વારા કરવામાં આવતી આક્રમક જાહેરાતો પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. બાળકોને આકર્ષવા માટે જાણીતા ખેલાડીઓ, ફિલ્મી કલાકારો અને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પરિણામે બાળકો અને યુવાનો જંક ફૂડને આધુનિકતા અને આનંદ સાથે જોડીને જોતા થઈ જાય છે. બીજી તરફ, પૌષ્ટિક આહાર અંગે જાગૃતિનો અભાવ પણ સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં સરકારની જવાબદારી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. સરકાર માત્ર દર્શક બની રહી શકે નહીં. પ્રથમ તો જંક ફૂડની જાહેરાતો પર કડક નિયંત્રણ લાવવું જરૂરી છે, ખાસ કરીને બાળકોને લક્ષ્ય બનાવતી જાહેરાતો પર. બીજું, દરેક પેકેટ પર ખાંડ, મીઠું અને ચરબીની માત્રા સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવાની ફરજિયાત વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ જેથી ગ્રાહકો જાણકારીપૂર્વક નિર્ણય લઈ શકે. ત્રીજું, શાળાઓ અને કોલેજોની આસપાસ જંક ફૂડના વેચાણ પર નિયંત્રણ લાવવું જરૂરી છે. ચોથું, મધ્યાહન ભોજન અને જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમોમાં પોષણયુક્ત આહારને વધુ પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
સરકારે જનજાગૃતિ અભિયાન પણ ચલાવવું જોઈએ. જેમ સ્વચ્છ ભારત અભિયાન દ્વારા સ્વચ્છતા અંગે જાગૃતિ ફેલાવવામાં આવી હતી, તેમ સ્વસ્થ આહાર અંગે રાષ્ટ્રીય સ્તરે અભિયાન શરૂ કરી શકાય. ટેલિવિઝન, રેડિયો, સોશિયલ મીડિયા અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ દ્વારા લોકોને જંક ફૂડના જોખમો અને સંતુલિત આહારના ફાયદાઓ વિશે માહિતગાર કરવું જરૂરી છે.
પરંતુ માત્ર સરકારના પ્રયાસોથી જ સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં આવે. સમાજ અને પરિવારોની પણ મોટી જવાબદારી છે. માતા-પિતાએ બાળકોમાં સ્વસ્થ ખોરાકની ટેવ વિકસાવવી જોઈએ. ઘરમાં પૌષ્ટિક ભોજનને પ્રાધાન્ય આપવું અને બાળકોને ફળો, શાકભાજી તથા પરંપરાગત ખાદ્યપદાર્થો તરફ પ્રોત્સાહિત કરવું જરૂરી છે. શાળાઓએ પણ પોષણ શિક્ષણને અભ્યાસક્રમનો ભાગ બનાવવો જોઈએ.
આ ઉપરાંત નિયમિત કસરત, યોગ અને રમતગમતને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે. સ્વસ્થ શરીર અને સ્વસ્થ મન માટે સંતુલિત આહાર તથા સક્રિય જીવનશૈલી બંને અનિવાર્ય છે. જો આજથી જ યોગ્ય પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો આવનારી પેઢી અનેક આરોગ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરશે અને દેશ પર આરોગ્ય ખર્ચનું ભારણ પણ વધશે.
જંક ફૂડની વધતી લત માત્ર ખોરાકની પસંદગીનો મુદ્દો નથી; તે રાષ્ટ્રના સ્વાસ્થ્ય અને ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે. સ્વસ્થ ભારતનું સપનું ત્યારે જ સાકાર થઈ શકે જ્યારે સરકાર, સમાજ, શાળાઓ અને પરિવારો મળીને પોષણયુક્ત જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહન આપે. સમયની માંગ છે કે આપણે સ્વાદ કરતાં સ્વાસ્થ્યને વધુ મહત્વ આપીએ અને આવનારી પેઢીને તંદુરસ્ત ભારતની ભેટ આપીએ.
નરેન્દ્ર જોષી
