તંત્રીની કલમે….
ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકતંત્ર છે. અહીં સરકારના નિર્ણયો સામે અવાજ ઉઠાવવાનો અધિકાર દરેક નાગરિકને બંધારણે આપ્યો છે. વિરોધ એ લોકશાહીનું સ્વાસ્થ્ય છે, પરંતુ જો વિરોધ પાછળના આયોજનો, ખર્ચ અને નાણાંકીય સ્ત્રોતો અંગે સતત પ્રશ્નો ઊભા થવા લાગે, તો તે માત્ર રાજકારણનો નહીં, પરંતુ લોકશાહીની વિશ્વસનીયતાનો વિષય બની જાય છે. આજે દેશને વિરોધના અધિકાર કરતાં વધુ પારદર્શિતાની જરૂર છે.
તાજેતરમાં વિવિધ મુદ્દાઓ, ખાસ કરીને પરીક્ષાના પેપર લીક જેવા સંવેદનશીલ પ્રશ્નોને લઈને મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શનો થયા. વિદ્યાર્થીઓની પીડા વાસ્તવિક છે. તેમના ભવિષ્ય સાથે રમખાણ કરનારાઓ સામે કડક કાર્યવાહી થવી જ જોઈએ. પરંતુ જ્યારે કોઈ એક મુદ્દો દેશવ્યાપી રાજકીય અભિયાનનું સ્વરૂપ ધારણ કરે, ત્યારે કેટલાક સ્વાભાવિક પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. આ પ્રશ્નો વિરોધના અધિકાર સામે નથી, પરંતુ તેના આયોજન અને પારદર્શિતા અંગે છે.
દિલ્હી સહિત કેટલાક સ્થળોના વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા અને વિવિધ અહેવાલોમાં મોટી સંખ્યામાં ભોજન, પાણી અને અન્ય સુવિધાઓ પહોંચાડવામાં આવતી હોવાના દૃશ્યો ચર્ચાનો વિષય બન્યા. આવા દૃશ્યોને આધારે કોઈ કંપની અથવા સંસ્થા અંગે નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી. પરંતુ લોકશાહીમાં પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર દરેક નાગરિકને છે.
પ્રશ્ન કોઈ એક કંપનીનો નથી; પ્રશ્ન પારદર્શિતાનો છે. જો હજારો લોકો માટે સતત ભોજન, પાણી અને અન્ય સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી રહી હોય, તો તેનો ખર્ચ કોણ ઉઠાવે છે તે જાણવાનો જનતાને અધિકાર છે. જે રીતે ચૂંટણીના ખર્ચનો હિસાબ જાહેર થવો જોઈએ, તેવી જ રીતે મોટા પાયે આયોજિત જાહેર અભિયાનો અને વિરોધ પ્રદર્શનોમાં થતા નાણાકીય ખર્ચ વિશે પણ સ્પષ્ટતા થવી જોઈએ. પારદર્શિતા હશે તો શંકાને સ્થાન નહીં રહે, અને જો કોઈ ગેરરીતિ હશે તો તે પણ કાયદા સમક્ષ બહાર આવશે.
આજના સમયમાં વિરોધ માત્ર રસ્તાઓ પર થતો નથી; તે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મો પર પણ ઘડાય છે. સોશિયલ મીડિયા, મેસેજિંગ એપ્સ અને ઓનલાઈન અભિયાનો દ્વારા થોડા કલાકોમાં લાખો લોકો સુધી સંદેશ પહોંચાડી શકાય છે. વિશ્વના અનેક દેશોએ ચેતવણી આપી છે કે ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા ગેરમાર્ગે દોરતી માહિતી અને બાહ્ય પ્રભાવનો ઉપયોગ કરીને જનમતને અસર કરવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. ભારત માટે પણ આ પડકારને ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર છે.
આનો અર્થ એવો નથી કે દરેક વિરોધ પાછળ કોઈ ગેરકાયદેસર શક્તિ જ હોય. એવો દાવો કરવા માટે મજબૂત પુરાવા જરૂરી છે. પરંતુ જો ક્યાંય ગેરકાયદેસર નાણાંકીય સહાય, ભ્રામક પ્રચાર અથવા વિદેશી પ્રભાવના સંકેતો મળે, તો તેની નિષ્પક્ષ, સમયબદ્ધ અને કાયદેસર તપાસ થવી જ જોઈએ. એટલું જ નહીં, જો આવા આરોપો ખોટા સાબિત થાય તો નિર્દોષ વ્યક્તિઓ, સંસ્થાઓ અને કંપનીઓની પ્રતિષ્ઠાનું પણ રક્ષણ થવું જોઈએ.
દેશની લોકશાહી માત્ર મતદાનથી મજબૂત બનતી નથી; તે વિશ્વાસથી મજબૂત બને છે. વિશ્વાસ ત્યારે જ જન્મે છે જ્યારે સરકાર પારદર્શક હોય, વિરોધ પારદર્શક હોય અને તપાસ પણ પારદર્શક હોય. લોકશાહીમાં સરકારને પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર જેટલો મહત્વનો છે, એટલો જ મોટાં આયોજિત આંદોલનોના નાણાંકીય સ્ત્રોતો વિશે પ્રશ્ન પૂછવાનો પણ છે.
પરીક્ષાના પેપર લીક જેવી ઘટનાઓ સામે વિદ્યાર્થીઓનો આક્રોશ યોગ્ય છે, પરંતુ તે આક્રોશ કોઈ પણ પક્ષના રાજકીય લાભનું સાધન ન બનવો જોઈએ. દેશના યુવાનોને ન્યાય જોઈએ, પારદર્શિતા જોઈએ અને વિશ્વાસપાત્ર પરીક્ષા વ્યવસ્થા જોઈએ. તેમના દુઃખનો ઉપયોગ રાજકીય ટકરાવ વધારવા માટે નહીં, પરંતુ વ્યવસ્થામાં સુધારો લાવવા માટે થવો જોઈએ.
અંતે પ્રશ્ન માત્ર વિરોધનો નથી, પ્રશ્ન જવાબદારીનો છે. જે લોકો લોકશાહીના નામે રસ્તા પર ઉતરે છે, તેમણે પણ એટલી જ પારદર્શિતા દાખવવી જોઈએ જેટલી તેઓ સરકાર પાસેથી માંગે છે. જો વિરોધ નિષ્કપટ છે તો પારદર્શિતાથી ડરવાનું કોઈ કારણ નથી. અને જો ક્યાંક ગેરરીતિ હશે તો તે કાયદા સમક્ષ આવવી જ જોઈએ.
લોકશાહીનો સાચો અર્થ માત્ર વિરોધ કરવાનો અધિકાર નથી, પરંતુ દરેક પક્ષની જવાબદારી, પારદર્શિતા અને કાયદા પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા પણ છે. દેશને આજે ઉશ્કેરાટ નહીં, વિશ્વાસ જોઈએ; આક્ષેપ નહીં, પુરાવા જોઈએ; અને સૌથી વધુ—પારદર્શિતા જોઈએ. કારણ કે પારદર્શિતા જ લોકશાહીની સૌથી મોટી શક્તિ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
