તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં ફરી એકવાર ચાંદીપુરા વાયરસના કેસોએ ચિંતા ઊભી કરી છે. બાળકોને સૌથી વધુ નિશાન બનાવતો આ જીવલેણ વાયરસ દર થોડાં વર્ષોએ રાજ્યને એ જ પ્રશ્ન પૂછે છે—શું આપણે ખરેખર શીખ્યા છીએ? દરેક વખતે આરોગ્ય તંત્ર સક્રિય બને છે, સર્વે શરૂ થાય છે, હોસ્પિટલોને એલર્ટ આપવામાં આવે છે અને લોકોને સાવચેત રહેવાની અપીલ થાય છે. પરંતુ જ્યારે થોડા સમય પછી સ્થિતિ સામાન્ય બને છે, ત્યારે આ જ સતર્કતા પણ ધીરે-ધીરે ઓછી થઈ જાય છે. પરિણામે, આગામી ચોમાસામાં ફરી એ જ ચક્ર શરૂ થાય છે. આ સ્થિતિ હવે બદલવી જ પડશે.
ચાંદીપુરા વાયરસનો ખતરો માત્ર એક ચેપી રોગ પૂરતો મર્યાદિત નથી. તે રાજ્યની જાહેર આરોગ્ય વ્યવસ્થાની તૈયારીઓ, ગ્રામ્ય સ્વચ્છતા, રોગચાળાની દેખરેખ અને જનજાગૃતિની વાસ્તવિક સ્થિતિનો અરીસો છે. કોઈપણ રાજ્યની આરોગ્ય વ્યવસ્થા તેની હોસ્પિટલોની સંખ્યાથી નહીં, પરંતુ રોગચાળો ફેલાય તે પહેલાં જોખમ ઓળખવાની અને તેને અટકાવવાની ક્ષમતાથી માપવામાં આવે છે. આ દિશામાં હજુ ઘણું કામ બાકી છે.
ચોમાસાની ઋતુ સાથે મચ્છર અને અન્ય જીવાતજન્ય રોગોનું જોખમ વધે છે. પાણી ભરાયેલા ખાડા, ગંદકી, ખુલ્લામાં ફેંકાતો કચરો અને અપૂરતી સફાઈ આવા વાયરસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરે છે. આરોગ્ય વિભાગ એકલો આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકે તેમ નથી. સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ, ગ્રામ પંચાયતો, શાળાઓ, આંગણવાડી કેન્દ્રો અને સામાન્ય નાગરિકો સૌએ મળીને સ્વચ્છતાને દૈનિક જીવનનો ભાગ બનાવવો પડશે. સ્વચ્છતા માત્ર અભિયાન નહીં, પરંતુ આરોગ્ય સુરક્ષાનું સૌથી અસરકારક શસ્ત્ર છે.
આ રોગની સૌથી ગંભીર બાબત એ છે કે તે બાળકોમાં ઝડપથી અસર કરે છે. પ્રારંભિક તાવને સામાન્ય સમજી લેવામાં આવે તો થોડા જ કલાકોમાં સ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે. તેથી માતા-પિતાએ કોઈપણ અસામાન્ય લક્ષણને અવગણવા જોઈએ નહીં. પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોથી લઈને જિલ્લા હોસ્પિટલ સુધી ઝડપથી તપાસ, નિષ્ણાત સારવાર અને જરૂરી દવાઓ ઉપલબ્ધ રહે તે સરકારની પ્રથમ જવાબદારી છે. આરોગ્ય સેવાઓમાં સમયસરનો પ્રતિસાદ ઘણી વખત જીવ અને મૃત્યુ વચ્ચેનો તફાવત સાબિત થાય છે.
રાજ્ય સરકારે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રે અનેક સુધારાત્મક પગલાં લીધાં છે. તેમ છતાં ચાંદીપુરા જેવા વાયરસના પુનરાવર્તિત કેસો સૂચવે છે કે માત્ર તાત્કાલિક કાર્યવાહી પૂરતી નથી. સતત દેખરેખ, ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં મજબૂત આરોગ્ય માળખું, તાલીમબદ્ધ આરોગ્ય કર્મચારીઓ અને ઝડપી નિદાન વ્યવસ્થા હવે વૈકલ્પિક નહીં, પરંતુ અનિવાર્ય બની ગઈ છે. ખાસ કરીને આદિવાસી અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સેવાઓને વધુ સક્ષમ બનાવવાની જરૂર છે, જ્યાં સમયસર સારવાર પહોંચાડવી હજુ પણ પડકારરૂપ છે.
જનજાગૃતિ પણ આ લડાઈનું સૌથી મહત્વનું હથિયાર છે. અફવાઓ, અંધશ્રદ્ધા અને ગેરસમજ ઘણી વખત રોગ કરતાં વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે. લોકો સુધી સરળ અને વિશ્વસનીય માહિતી પહોંચાડવાની જવાબદારી માત્ર સરકારની નથી. મીડિયા, શિક્ષણ સંસ્થાઓ, સામાજિક સંગઠનો અને સ્થાનિક આગેવાનો પણ આ કાર્યમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. આરોગ્ય સંબંધિત માહિતી જેટલી ઝડપથી લોકો સુધી પહોંચશે, તેટલી ઝડપથી જોખમને નિયંત્રિત કરી શકાશે.
કોવિડ-૧૯ મહામારીએ સમગ્ર વિશ્વને એક મહત્વનો પાઠ શીખવ્યો હતો કે આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં રોકાણ ખર્ચ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યની સુરક્ષા છે. તે અનુભવને હવે ભૂલવાનો સમય નથી. રાજ્યમાં રોગચાળાની દેખરેખ માટે આધુનિક ડિજિટલ વ્યવસ્થા, સમયસર માહિતીનું વિશ્લેષણ, વિવિધ વિભાગો વચ્ચે અસરકારક સંકલન અને સ્થાનિક સ્તરે ઝડપી પ્રતિભાવની વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનાવવી સમયની માંગ છે. આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં પૂર્વ તૈયારી હંમેશાં સારવાર કરતાં વધુ અસરકારક અને ઓછી ખર્ચાળ સાબિત થાય છે.
ચાંદીપુરા વાયરસનો ફરી દેખાયેલો ખતરો કોઈ એક જિલ્લાના કે એક ઋતુના સમાચાર નથી. તે ગુજરાત માટે ચેતવણી છે કે જાહેર આરોગ્યને માત્ર રોગચાળો આવે ત્યારે યાદ કરવાથી કામ નહીં ચાલે. સ્વચ્છતા, સજ્જતા, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને જનસહભાગિતાને રાજ્યની વિકાસયાત્રાનો અભિન્ન ભાગ બનાવવો પડશે. દરેક બાળકનું જીવન અમૂલ્ય છે અને તેની સુરક્ષા કોઈપણ સરકારની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. જો આ ઘટનામાંથી યોગ્ય બોધપાઠ લેવામાં આવશે, તો આવનારા વર્ષોમાં અનેક નિર્દોષ બાળકોને બચાવી શકાશે. પરંતુ જો ફરી એકવાર આ ચેતવણીને ક્ષણિક ઘટના માનીને ભૂલી જઈશું, તો ઇતિહાસ પોતાને ફરી દોહરાવશે—અને તેની સૌથી મોટી કિંમત આપણા બાળકોને ચૂકવવી પડશે.
નરેન્દ્ર જોષી
