તંત્રીની કલમે….
ભારતીય મૂડીબજારના દરવાજે હવે એક એવો આઈપીઓ આવી રહ્યે છે, જેના કદ, નામ અને પ્રભાવ—ત્રણે અસાધારણ છે. જિયો પ્લેટફોર્મ્સનું અંદાજે ૩.૮ અબજ ડોલરનો આઈપીઓ ૨૧ ઓક્ટોબરે ખુલવાની શક્યતા છે અને ૨૮ ઓક્ટોબરે લિસ્ટિંગની યોજના હોવાના અહેવાલો છે. આ ઈશ્યૂ સફળ થાય તો તે ભારતના શેરબજારના ઈતિહાસમાં સૌથી મોટો જાહેર ઈશ્યૂ બની શકે છે.
આ માત્ર એક કંપનીનો આઈપીઓ નથી; આ ભારતીય ડિજિટલ અર્થતંત્રની આગામી દિશા અંગેનો બજારનો વિશ્વાસ પણ માપશે. જિયો પ્લેટફોર્મ્સમાં ટેલિકોમ ઉપરાંત ડિજિટલ સેવાઓ, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા, ક્લાઉડ અને એન્ટરપ્રાઇઝ નેટવર્ક જેવા વ્યવસાયો જોડાયેલા છે. જિયોની ટેલિકોમ કામગીરી પાસે મોબાઇલ ક્ષેત્રમાં લગભગ ૫૦.૬ કરોડ ગ્રાહકો અને મોબાઇલ કનેક્શન બજારમાં આશરે ૩૯.૨૯ ટકાનો હિસ્સો હોવાનો અહેવાલ છે.
અહીં તક સ્પષ્ટ છે. ભારત ઝડપથી ડિજિટલ અર્થતંત્ર બની રહ્યું છે. ડેટા વપરાશ, ડિજિટલ ચુકવણી, ક્લાઉડ સેવાઓ, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા અને ઘરઆંગણે ડિજિટલ મનોરંજનનું બજાર સતત વિસ્તરી રહ્યું છે. જિયો પાસે વિશાળ ગ્રાહક આધાર, મજબૂત બ્રાન્ડ, ટેકનોલોજીકલ માળખું અને આ ક્ષેત્રોમાં વધુ વિસ્તરણ કરવાની ક્ષમતા છે. એટલે લાંબા ગાળે જિયો માત્ર ટેલિકોમ કંપની નહીં, પરંતુ ભારતના ડિજિટલ માળખાનો મોટો હિસ્સો બની શકે છે.
પરંતુ અહીંથી સાવચેતીનો સવાલ શરૂ થાય છે.
બજારમાં ચર્ચાતી જિયોની સંભવિત એન્ટરપ્રાઇઝ કિંમત અંદાજે ૧૪૩થી ૧૪૬ અબજ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. એટલે રોકાણકારોએ માત્ર “જિયો” નામ જોઈને આઈપીઓમાં દોડવું નહીં, પરંતુ આ કિંમત સામે કંપનીની કમાણી, નફાકારકતા, રોકડ પ્રવાહ, દેવું અને ભવિષ્યની વૃદ્ધિ કેટલી વાસ્તવિક છે તે જોવું પડશે.
ખાસ કરીને એક મહત્વનો મુદ્દો છે—આ ઈશ્યૂમાંથી મળનારી રકમનો મોટો હિસ્સો જિયો ઈન્ફોકોમના આશરે રૂ.૨૭,૫૦૦ કરોડના બાકી દેવાની ચુકવણી અથવા પૂર્વચુકવણીમાં વપરાવાનો છે. એટલે આઈપીઓનો અર્થ માત્ર નવા વિસ્તરણ માટે મૂડી ઊભી કરવી તે નથી; કંપનીની નાણાકીય રચનાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પણ છે.
પરંતુ રોકાણકાર માટે મૂળ પ્રશ્ન રહે છેઃ કંપની સારી છે કે શેરનો ભાવ સારો છે?
બંને એક જ વાત નથી.
એક ઉત્તમ કંપની પણ જો અતિમૂલ્યાંકન પર ખરીદાય તો રોકાણકાર માટે ખરાબ સોદો બની શકે છે. ખાસ કરીને હાલ ભારતીય આઈપીઓ બજારમાં ભારે ઉત્સાહ છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ના પ્રથમ છ મહિનામાં ભારતીય કંપનીઓએ ઈક્વિટી બજારમાંથી રેકોર્ડ રૂ.૨.૪૩ લાખ કરોડ ઊભા કર્યા છે અને લગભગ ૨૫૦ કંપનીઓ ભવિષ્યમાં મળીને આશરે રૂ.૪.૬૫ લાખ કરોડ ઊભા કરવાની તૈયારીમાં છે.
આ સ્થિતિમાં જિયોનું આઈપીઓ બજારની લિક્વિડિટી માટે મોટું પરીક્ષણ પણ બની શકે છે. સંસ્થાકીય રોકાણકારો માટે આ એક મેગા એલોકેશન હશે, જ્યારે નાના રોકાણકારો માટે “લિસ્ટિંગ ગેઇન”ની અપેક્ષા જોખમી બની શકે છે.
જિયોની સૌથી મોટી શક્તિ તેનો વિશાળ ગ્રાહક આધાર છે, પરંતુ સામે સ્પર્ધા પણ એટલી જ કઠિન છે. ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં નફાકારકતા, મૂડી ખર્ચ, સ્પેક્ટ્રમ ખર્ચ અને સતત ટેકનોલોજીકલ રોકાણ કંપનીના વળતર પર અસર કરે છે. રોઇટર્સના વિશ્લેષણ મુજબ જિયોની નફાકારકતા અને વળતર અંગે કેટલાક ક્ષેત્રોમાં તેના મુખ્ય પ્રતિસ્પર્ધી સામે પ્રશ્નો પણ છે.
આથી નાના રોકાણકારો માટે સંદેશ સ્પષ્ટ છેઃ આઈપીઓનું કદ જોઈને નહીં, મૂલ્યાંકન જોઈને નિર્ણય લેવો. કંપનીનું નામ, પ્રખ્યાત રોકાણકારો અને બજારની ચર્ચા રોકાણનું કારણ બની શકે નહીં. અંતિમ નિર્ણય નાણાકીય આંકડા, ભાવ, મૂલ્યાંકન અને જોખમના પ્રમાણને સમજ્યા પછી જ લેવો જોઈએ.
જિયોનું મહાઆઈપીઓ ભારતીય મૂડીબજાર માટે ઐતિહાસિક તક છે, પરંતુ રોકાણકાર માટે તે એટલી જ મોટી કસોટી પણ છે. જિયો ભારતના ડિજિટલ ભવિષ્યનો વિજેતા બની શકે છે; પરંતુ વિજેતા કંપનીમાં રોકાણ કરવું અને વિજેતા ભાવે રોકાણ કરવું—બંને અલગ બાબતો છે.
આર્થિક ક્રાંતિનો અભિપ્રાયઃ જિયોના નામનો ચમકારો આંખોને આકર્ષી શકે, પરંતુ રોકાણકારની સાચી બુદ્ધિ ચમક પાછળનું મૂલ્યાંકન વાંચવામાં છે. આઈપીઓ મોટો છે એટલે તક મોટી છે—એવું માનવું જેટલું ખતરનાક છે, એટલું જ કંપની મોટી છે એટલે ભાવ યોગ્ય જ હશે એવું માનવું પણ ખતરનાક છે. જિયો માટે શ્રદ્ધા રાખી શકાય, પરંતુ રોકાણમાં નિર્ણય માત્ર આંકડાઓ પર જ લેવો જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
