ગાયની તસ્કરીની શંકાથી લઈને કોર્ટ સુધી – શંકા સજા સુધી લઈ જતી નથી, પુરાવા જરૂરી છે!-૩૨ બળદના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય, પશુ પરિવહન અને મોબ લિંચિંગ સંબંધિત આરોપો પરની ચર્ચાને નિર્ણાયક કાનૂની સંદેશ આપે છે! 

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતમાં પશુ પરિવહન, ગાયની તસ્કરી અને ગૌહત્યાના આરોપો લાંબા સમયથી માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ ઘણીવાર સામાજિક તણાવ, ટોળાની હિંસા અને માનવ અધિકારો અને બંધારણીય શાસન વિશે ગંભીર પ્રશ્નો પણ ઉભા કરે છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫માં દાદરીમાં થયેલી હત્યાઓ, માર્ચ ૨૦૧૬માં ઝારખંડના લાતેહારમાં બે પશુ વેપારીઓની હત્યાઓ, એપ્રિલ ૨૦૧૭માં રાજસ્થાનના અલવરમાં થયેલી હત્યાઓ અને જૂન ૨૦૧૭માં રામગઢમાં એક વ્યક્તિની મોબ લિંચિંગ જેવા કિસ્સાઓએ દેશમાં આ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છેઃ શું ગાયની તસ્કરી કે ગૌહત્યાનો માત્ર શંકા કોઈ પણ ટોળાને કાયદો પોતાના હાથમાં લેવાનો અને તેમને સજા કરવાનો અધિકાર આપે છે? સ્પષ્ટ જવાબ છે ના. લાતેહાર કેસમાં, રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચે પણ ઝારખંડ સરકાર પાસેથી બે પશુ વેપારીઓની હત્યા અંગે રિપોર્ટ માંગ્યો હતો. ૨૦૧૮માં અલવરમાં થયેલી હત્યાઓએ આ ચર્ચાને ફરીથી જગાવી હતી; બાદમાં, સ્થાનિક કોર્ટે ચાર આરોપીઓને દોષિત ઠેરવ્યા અને તેમને સાત વર્ષની જેલની સજા ફટકારી. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, મીડિયા અહેવાલોને ટાંકીને કહેવા માંગુ છું કે આ વ્યાપક સામાજિક અને કાનૂની સંદર્ભમાં ૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. આ નિર્ણય મોબ લિંચિંગ પરનો ચુકાદો નથી, પરંતુ પશુઓના પરિવહન માટે ફોજદારી કાર્યવાહીમાં શંકા, ધારણા અને પુરાવા વચ્ચેની કાનૂની સીમા સ્પષ્ટ કરે છે. કેસનું સત્તાવાર રીતે ટાંકવામાં આવેલું શીર્ષક સૌરભ બજાજ વિરુદ્ધ છત્તીસગઢ રાજ્ય અને અન્ય છે. આ ક્રિમિનલ અપીલ ઉદભવતી સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન (ક્રિમિનલ) નં. ૧૬૮૭૧ ઓફ ૨૦૨૬ હતી, અને તેનું તટસ્થ સંદર્ભ ૨૦૨૬ ઈએ નં. એસસી ૧૦૭૬ છે. ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ના રોજ જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચ દ્વારા આ ચુકાદો આપવામાં આવ્યો હતો. મીડિયા પારદર્શિતાના દૃષ્ટિકોણથી આ વિગતો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે વાચકને સમાચાર અહેવાલ અને મૂળ ન્યાયિક નિર્ણય વચ્ચેના તફાવતને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવા સક્ષમ બનાવે છે.

મિત્રો, આ કેસ છત્તીસગઢ કૃષિ પશુ સંરક્ષણ અધિનિયમ, ૨૦૦૪ હેઠળ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ફરિયાદ પક્ષે આરોપ લગાવ્યો હતો કે ૩૨ બળદને કેડુવાથી ઓડિશા એક ટ્રકમાં લઈ જવામાં આવી રહ્યા હતા. પોલીસને માહિતી મળી, અને એક હેડ કોન્સ્ટેબલે ટ્રક રોકી, પશુઓ જપ્ત કર્યા, અને ડ્રાઇવર અને ક્લીનરની ધરપકડ કરી. ટ્રકની આગળ ચાર લોકો સાથે એક બોલેરો વાહન ચાલી રહ્યું હતું. પોલીસે આરોપ લગાવ્યો કે બોલેરો રસ્તો બતાવવા અથવા ટ્રક પર નજર રાખવા માટે આગળ ચાલી રહી હતી. અપીલકર્તા તે લોકોમાં હતા. ફરિયાદ પક્ષે આરોપ લગાવ્યો કે કાયદાની કલમ ૬નું ઉલ્લંઘન કરીને પશુઓને કતલ માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યા હતા. ટ્રાયલ કોર્ટે અપીલકર્તાને દોષિત ઠેરવ્યા અને કલમ ૧૦ હેઠળ એક વર્ષની સખત કેદ અને ?૧,૦૦૦ નો દંડ ફટકાર્યો. પ્રથમ અપીલ કોર્ટ અને રિવિઝનલ કોર્ટે પણ દોષિત ઠેરવ્યા, જોકે બાદમાં હાઈકોર્ટે સજા પહેલાથી જ પૂરી થઈ ચૂકી હતી. આ કેસ ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો.

મિત્રો, સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મૂળભૂત પ્રશ્ન એ હતો કે શું પશુઓના પરિવહન સમયે જરૂરી દસ્તાવેજોનો અભાવ કાનૂની નિષ્કર્ષ તરફ દોરી શકે છે કે તેમને કતલ માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યા હતા. કોર્ટે આ પ્રશ્નનો સ્પષ્ટપણે નકારાત્મક જવાબ આપ્યો. બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે પરિવહન દસ્તાવેજોનો અભાવ ફક્ત એવી ધારણા બનાવી શકતો નથી કે પશુઓને કતલ માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યા હતા. કોર્ટે ખાસ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે જો દસ્તાવેજોનો અભાવ અન્ય કોઈ કાયદા અથવા નિયમનનું ઉલ્લંઘન હોય, તો તેના પરિણામો તે સંબંધિત કાયદા હેઠળ ભોગવવા પડશે; છત્તીસગઢ કૃષિ પ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ કતલ કરવાના ઈરાદાના પુરાવા તરીકે તે અભાવનો આપમેળે ઉપયોગ કરી શકાતો નથી.

મિત્રો, આ નિર્ણયમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત પુરાવાના વિપરીત ભારણ સાથે સંબંધિત છે. સામાન્ય ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીમાં, મૂળભૂત સિદ્ધાંત એ છે કે ફરિયાદ પક્ષે આરોપી સામે ગુનાના આવશ્યક તત્વોને વાજબી શંકાથી આગળ સાબિત કરવા જોઈએ. ખાસ કાયદાઓ ક્યારેક આરોપી પર ચોક્કસ હકીકતો સાબિત કરવાનો બોજ પણ નાખે છે. જો કે, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે શરૂઆતથી જ આરોપી પર આવો વિપરીત ભારણ મૂકી શકાતો નથી. ફરિયાદ પક્ષે પહેલા એ સ્થાપિત કરવું જોઈએ કે કાયદાની કલમ ૬ હેઠળ ગુનાના આવશ્યક તત્વો હાજર છે, એટલે કે, પશુઓને કતલ માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યા હતા અથવા આરોપી જાણતો હતો કે તેમની કતલ થવાની શક્યતા છે. ત્યારે જ કલમ ૧૧ હેઠળ સંબંધિત હકીકતો સાબિત કરવાનો બોજ આરોપી પર આવી શકે છે.

મિત્રો, માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસમાં જોયું કે હેડ કોન્સ્ટેબલે એવી આશંકા વ્યક્ત કરી હતી કે પશુઓને કતલ માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યા હતા, પરંતુ માત્ર તે આશંકા જ કતલના ઈરાદાને સાબિત કરવા માટે રેકોર્ડ પર પૂરતો પુરાવો નહોતો. કોર્ટે એ પણ મહત્વપૂર્ણ માન્યું કે પશુચિકિત્સક અને ગૌશાળા સમિતિના અધ્યક્ષે કોર્ટ સમક્ષ જણાવ્યું હતું કે જપ્ત કરાયેલા પશુઓ સ્વસ્થ અને ખેતીના કામ માટે યોગ્ય છે, જેમ કે ખેડાણ. તેથી, ફક્ત પોલીસની ધરપકડ અને દસ્તાવેજોના અભાવના આધારે ફોજદારી સજાને સમર્થન આપવું વાજબી નહોતું. સુપ્રીમ કોર્ટે આખરે ટ્રાયલ કોર્ટ, પ્રથમ અપીલ કોર્ટ અને સુધારણા આદેશોને ઉથલાવી દીધા, સૌરભ બજાજની સજાને રદ કરી અને અપીલને મંજૂરી આપી.

મિત્રો, આ નિર્ણય મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે કારણ કે ભારતમાં પશુ પરિવહન સંબંધિત આરોપો ઘણીવાર સામાજિક તણાવ વચ્ચે કરવામાં આવે છે. દાદરીની ઘટનામાં, ગૌહત્યા અથવા પ્રતિબંધિત માંસના સેવનના આરોપો વચ્ચે ટોળાએ હુમલો કર્યો. અલવર કેસમાં, પશુ પરિવહન દરમિયાન ટોળાની હિંસાએ દેશવ્યાપી ચર્ચા જગાવી. રામગઢમાં, એક વાહન રોકવામાં આવ્યું ત્યારે હત્યા થઈ અને આરોપીઓ પર માંસ પરિવહનનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો; ત્યારબાદ ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટે ૧૧ આરોપીઓને આજીવન કેદની સજા ફટકારી. એક કિસ્સામાં, રાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર પંચે પણ આ ઘટનાની નોંધ લીધી, જેમાં પોલીસની ભૂમિકા અને ઘાયલોને હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં વિલંબ અંગે ગંભીર માનવાધિકાર ચિંતાઓ ઉભી થઈ.

મિત્રો, જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયનું અર્થઘટન મોબ લિંચિંગના કેસોને સીધી રીતે લાગુ પડે તે રીતે કરવું યોગ્ય રહેશે નહીં. કોર્ટે ન તો ટોળાની હિંસાને કાયદેસર ઠેરવી છે અને ન તો એવું કહ્યું છે કે પશુ પરિવહન સંબંધિત દસ્તાવેજોની જરૂર નથી. નિર્ણયનો વાસ્તવિક અને મર્યાદિત કાનૂની અર્થ એ છે કે કોઈ ચોક્કસ ગુના માટે કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત આવશ્યક તત્વોનો પુરાવો જરૂરી છે. દસ્તાવેજોનો અભાવ એક અલગ કાનૂની ઉલ્લંઘન હોઈ શકે છે, પરંતુ વધારાના પુરાવા વિના તેનો ઉપયોગ કતલના ઇરાદાના નિર્ણાયક પુરાવા તરીકે કરી શકાતો નથી.

મિત્રો, સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય સંદેશ એ છે કે કાયદાનું શાસન પુરાવા પર આધારિત છે, અનુમાન પર નહીં. ગાયની દાણચોરી, ગૌહત્યા અથવા ગેરકાયદેસર પરિવહનનો આરોપ લગાવવો અને કોર્ટમાં તે આરોપ સાબિત કરવો એ બે અલગ અલગ બાબતો છે. પોલીસે કાયદા અનુસાર તપાસ કરવી જોઈએ, ફરિયાદ પક્ષે જરૂરી તત્વો સાબિત કરવા જોઈએ, અને કોર્ટે ઉપલબ્ધ પુરાવાના આધારે પોતાનો ચુકાદો આપવો જોઈએ. શંકા, અફવા, ટોળાના આરોપો, અથવા દસ્તાવેજોના અભાવના આધારે કોઈપણ નાગરિકને હિંસાનો ભોગ બનાવવો એ બંધારણની મૂળભૂત ભાવનાની વિરુદ્ધ છે. તેવી જ રીતે, જો કોઈ ખરેખર પ્રતિબંધિત પ્રવૃત્તિમાં સામેલ હોય, તો તેની સામે કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા કાર્યવાહી થવી જોઈએ, ટોળા દ્વારા નહીં.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર ઘટનાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે સૌરભ બજાજ વિરુદ્ધ છત્તીસગઢ રાજ્યનો ચુકાદો ફક્ત ૩૨ બળદ અને એક આરોપીને દોષિત ઠેરવવા સુધી મર્યાદિત નથી. તે ભારતીય ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીના મૂળભૂત સિદ્ધાંત પર ફરીથી ભાર મૂકે છેઃ કે શંકા એ ગુનાનો પુરાવો નથી, અને દસ્તાવેજોનો અભાવ પોતે જ કતલ કરવાના ઇરાદાને સાબિત કરતું નથી. પ્રાણી સંરક્ષણ, કાયદાનો અમલ અને નાગરિક સલામતી એકસાથે શક્ય છે, પરંતુ ફક્ત ત્યારે જ જો કાયદો ટોળા દ્વારા નહીં, પરંતુ બંધારણ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા દ્વારા સંચાલિત થાય. આ આ ચુકાદાનો સૌથી વ્યાપક સામાજિક, કાનૂની અને લોકશાહી સંદેશ છે.