કાંતિલાલ માંડોત
સુરત
મો ૯૯૭૪૯ ૪૦૩૨૪-૮૯૫૫૯ ૫૦૩૩૫
ક્યારેક કુદરત એટલી તાકાતથી પ્રહાર કરે છે કે માનવજાતની બધી વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ, ઊંચી ઇમારતો અને આધુનિક ટેકનોલોજી એક ક્ષણમાં જ ક્ષીણ થઈ જાય છે. દક્ષિણ અમેરિકન દેશ વેનેઝુએલામાં આવેલા બે વિનાશક ભૂકંપે ફરી એકવાર સમગ્ર વિશ્વને કુદરત સામે માનવતાની લાચારીનો સંદેશ આપ્યો છે. ૭.૨ અને ૭.૫ ની તીવ્રતાના બે શક્તિશાળી ભૂકંપ માત્ર ૪૦ સેકન્ડમાં આવ્યા, જેનાથી રાજધાની કારાકાસ સહિત ઉત્તર-મધ્ય પ્રદેશ કાટમાળના વિશાળ ક્ષેત્રમાં ફેરવાઈ ગયો. હજારો પરિવારો ઉખડી ગયા, સેંકડો ઇમારતો ધરાશાયી થઈ ગઈ અને લાખો લોકોના જીવન કાયમ માટે બદલાઈ ગયા.
આ દુર્ઘટના વચ્ચે, એક એવું દ્રશ્ય ઉભરી આવ્યું જેણે સમગ્ર વિશ્વની આંખોમાં આંસુ લાવી દીધા. એક ધરાશાયી થયેલી ઇમારતના કાટમાળ નીચે ફસાયેલી એક ગર્ભવતી મહિલાએ ત્યાં એક બાળકીને જન્મ આપ્યો. બચાવકર્તાઓએ છત તોડીને નવજાત બાળકને સુરક્ષિત રીતે બચાવ્યો. જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચે ઝઝૂમી રહેલા આ બાળકનો જન્મ માનવ હિંમત અને આશાનું પ્રતીક બની ગયો. આ દ્રશ્ય દર્શાવે છે કે ઘોર અંધકારમાં પણ જીવન પોતાનો માર્ગ શોધી કાઢે છે.
ભૂકંપ પછી, કારાકાસની છબીઓ યુદ્ધગ્રસ્ત શહેર જેવી દેખાતી હતી. બહુમાળી ઇમારતો પત્તાના ઢગલા જેવી તૂટી પડી. હોસ્પિટલની ઇમારતોને નુકસાન થયું હતું, અને દર્દીઓને વ્હીલચેર અને હોસ્પિટલના પલંગમાં શેરીઓમાં ખસેડવાની ફરજ પડી હતી. હજારો લોકોને ખુલ્લા મેદાનોમાં, શેરીઓમાં અને રાહત શિબિરોમાં રાત વિતાવવાની ફરજ પડી હતી. ધૂળ, કાટમાળ, સાયરનનો અવાજ અને તેમના પ્રિયજનોને શોધતા લોકોના બૂમો દરેક જગ્યાએ સંભળાયા હતા.
યુદ્ધના ધોરણે રાહત અને બચાવ કામગીરી ચાલી રહી છે. બચાવ ટીમો અવિરતપણે કાટમાળ સાફ કરી રહી છે અને લોકોને બચાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. ઘણી જગ્યાએ, બચી ગયેલા લોકોને બહાર કાઢવામાં આવ્યા છે, જ્યારે અન્ય જગ્યાએ, પાલતુ પ્રાણીઓને પણ બચાવી લેવામાં આવ્યા છે. અત્યાધુનિક સાધનો, શોધ ટીમો અને રાહત કાર્યકરો કાટમાળમાં ફસાયેલા લોકોને સતત શોધી રહ્યા છે. દરેક પસાર થતા કલાક સાથે, આશા અને ચિંતા બંને વધે છે.
પ્રારંભિક અહેવાલો દર્શાવે છે કે સેંકડો લોકોના મૃત્યુની પુષ્ટિ થઈ છે અને મોટી સંખ્યામાં ઘાયલ થયા છે. હજારો ગુમ થવાની આશંકા છે. નિષ્ણાતોનો અંદાજ છે કે કાટમાળ નીચે મોટી સંખ્યામાં લોકો દટાયેલા હોઈ શકે છે, તેથી મૃત્યુઆંક વધુ વધી શકે છે. જો આવું થાય, તો તે વેનેઝુએલાના ઇતિહાસની સૌથી ખરાબ કુદરતી આફતોમાંની એક સાબિત થશે.
દેશ રાષ્ટ્રીય રજા ઉજવી રહ્યો હતો ત્યારે ભૂકંપ આવ્યો હતો. મોટાભાગના લોકો તેમના ઘરોમાં હતા. આ જ કારણ છે કે ઇમારતો ધરાશાયી થતાં મોટી સંખ્યામાં લોકો તેમાં ફસાયા હતા. રાહત એજન્સીઓ સામે સૌથી મોટો પડકાર કાટમાળ નીચે દટાયેલા લોકો સુધી ઝડપથી પહોંચવાનો છે, કારણ કે કોઈપણ ભૂકંપ રાહત કામગીરી માટે પ્રથમ ૭૨ કલાક સૌથી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
પ્રત્યક્ષદર્શીઓના અહેવાલો ભયાનક છે. ઘણા લોકોએ જણાવ્યું હતું કે પહેલા જમીન ધ્રુજી, પછી દિવાલોમાં તિરાડો પડવા લાગી, અને થોડીવારમાં આખી ઇમારતો ધરાશાયી થઈ ગઈ. ધૂળ એટલી ગાઢ હતી કે નજીકમાં ઉભેલા લોકો પણ દેખાતા નહોતા. લોકો કોઈક રીતે પોતાના પરિવાર સાથે ખુલ્લા ખેતરોમાં ભાગી છૂટવામાં સફળ રહ્યા. ઘણાએ કહ્યું કે તેમને એવું લાગ્યું કે તેઓ કોઈ હોરર ફિલ્મનો ભાગ છે.”
નિષ્ણાતો માને છે કે ભૂકંપ ફક્ત તેમની તીવ્રતાને કારણે જ વિનાશક નથી, પરંતુ મકાન બાંધકામની ગુણવત્તાને કારણે પણ વિનાશક હોય છે. આ જ કારણ છે કે જાપાન જેવા દેશોમાં ઘણીવાર ૭ કે તેથી વધુ તીવ્રતાના ભૂકંપ આવે છે, છતાં પ્રમાણમાં ઓછું નુકસાન થાય છે. બીજી બાજુ, જ્યાં મકાનના ધોરણોનું પાલન કરવામાં આવતું નથી, ત્યાં ઓછી તીવ્રતાનો ભૂકંપ પણ નોંધપાત્ર વિનાશનું કારણ બની શકે છે. ઇજનેરો માને છે કે ભૂકંપ-પ્રતિરોધક બાંધકામ, મજબૂત પાયા અને આધુનિક ડિઝાઇન હજારો લોકોના જીવ બચાવી શકે છે.
વિશ્વ ઇતિહાસમાં આનાથી પણ વધુ વિનાશક ભૂકંપ આવ્યા છે. ૧૯૬૦ માં, અત્યાર સુધીનો સૌથી શક્તિશાળી ભૂકંપ, ૯.૫ ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ, ચિલીમાં ત્રાટક્યો. ત્યારબાદના સુનામીએ ઘણા દેશોમાં ભારે વિનાશ સર્જ્યો. ૨૦૦૪માં, ઇન્ડોનેશિયાના સુમાત્રા ક્ષેત્રમાં ૯.૧ થી વધુ તીવ્રતાના ભૂકંપ અને સુનામીમાં ૨,૦૦,૦૦૦ થી વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા. ૨૦૧૧માં જાપાનમાં આવેલા તોહોકુ ભૂકંપ અને સુનામીએ ટેકનોલોજીની રીતે અદ્યતન રાષ્ટ્રને પણ ગંભીર ફટકો આપ્યો હતો. ૨૦૦૧ના ભુજ ભૂકંપ અને ૨૦૧૫ના નેપાળ ભૂકંપ દરમિયાન ભારતમાં પણ મોટા પાયે જાનમાલનું નુકસાન થયું હતું. આ બધી ઘટનાઓએ વિશ્વને શીખવ્યું કે ભૂકંપને રોકી શકાતા નથી, પરંતુ તેમની વિનાશને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે.
વેનેઝુએલામાં થયેલી આ દુર્ઘટનાએ બીજા એક મહત્વપૂર્ણ પાસાને પ્રકાશિત કર્યો. ઘણા લોકોએ ભૂકંપના થોડા સેકન્ડ પહેલા જ તેમના મોબાઇલ ફોન પર ચેતવણીઓ પ્રાપ્ત થઈ હોવાનું જણાવ્યું હતું. આવી પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ લોકોને સલામતી સુધી પહોંચવા માટે કિંમતી સેકન્ડો પ્રદાન કરી શકે છે. શક્ય તેટલા વધુ લોકોના જીવ બચાવવા માટે ભવિષ્યમાં આ પ્રકારની ટેકનોલોજીનો વધુ વિકાસ કરવાની જરૂર છે.
ભૂકંપ દરમિયાન સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ગભરાવું નહીં, પરંતુ શાંત રહેવું. જો ઇમારતની અંદર હોય, તો મજબૂત ટેબલ અથવા ફર્નિચર નીચે આશ્રય લો અને બારીઓ અને ભારે વસ્તુઓથી દૂર રહો. લિફ્ટનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળો. જો ખુલ્લી જગ્યામાં હોવ તો, વીજળીના થાંભલા, ઝાડ અને ઇમારતોથી દૂર રહો. ભૂકંપ બંધ થયા પછી જ સલામત સ્થળે ખસેડો. પરિવારના બધા સભ્યો માટે અગાઉથી કટોકટી યોજના વિકસાવવી પણ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, પ્રાથમિક સારવારનો પુરવઠો, ફ્લેશલાઇટ, પીવાનું પાણી, આવશ્યક દવાઓ અને મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો સુરક્ષિત રાખવા. સરકારે ભૂકંપ-પ્રતિરોધક બાંધકામ ફરજિયાત બનાવવું જોઈએ અને સમયાંતરે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન કવાયત હાથ ધરવી જોઈએ.
વેનેઝુએલામાં આવેલી આ વિનાશક આપત્તિએ સમગ્ર વિશ્વને પુનર્વિચાર કરવા મજબૂર કર્યું છે. ઊંચી ઇમારતો, આધુનિક શહેરો અને તકનીકી પ્રગતિને સલામત ગણી શકાય નહીં જ્યાં સુધી બાંધકામની ગુણવત્તા, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને સમયસર ચેતવણી પ્રણાલી મજબૂત ન હોય. કાટમાળ નીચે જન્મેલું તે માસૂમ બાળક સમગ્ર માનવતા માટે આશાનું પ્રતીક બની ગયું છે. તેણીએ સંદેશ આપ્યો છે કે ગમે તેટલા ગંભીર સંજોગો આવે, જીવન ક્યારેય હાર માનતું નથી. પરંતુ આ દુર્ઘટના આપણને એ પણ યાદ અપાવે છે કે ભવિષ્ય માટે સૌથી તાત્કાલિક જરૂરિયાત એ છે કે પ્રકૃતિ સામે નમ્ર રહેવું, વૈજ્ઞાનિક તૈયારીઓ કરવી અને સલામત બાંધકામને પ્રાથમિકતા આપવી. આ ભયાનક વેનેઝુએલાની દુર્ઘટનાએ વિશ્વ માટે આ જ પાઠ છોડી દીધો છે .
