ભારતના આંતરિક સુરક્ષાના ઈતિહાસમાં નક્સલવાદ એક એવો જટિલ અને રક્તરંજિત અધ્યાય રહ્યો છે જેણે દાયકાઓ સુધી દેશના વિકાસની ગતિને અવરોધી છે. નક્સલવાદની શરૂઆત સન્ ૧૯૬૭માં પશ્ચિમ બંગાળના દાર્જિલિંગ જિલ્લાના નક્સલબારી નામના એક નાના ગામથી થઈ હતી, જ્યાં ચારુ મજુમદાર અને કાનુ સાન્યાલ જેવા નેતાઓએ સશસ્ત્ર ક્રાંતિનું રણશિંગુ ફૂંક્યું હતું. આ આંદોલન મૂળભૂત રીતે જમીનદારો સામે ખેડૂતોના હકો માટે શરૂ થયું હતું, પરંતુ સમય જતાં તે માઓવાદી વિચારધારામાં પરિવર્તિત થઈ ગયું, જેનો મુખ્ય હેતુ સશસ્ત્ર સંઘર્ષ દ્વારા ભારતની લોકશાહી વ્યવસ્થાને ઉથલાવીને પોતાની સત્તા સ્થાપિત કરવાનો હતો. નક્સલવાદના મૂળમાં સામાજિક-આર્થિક અસમાનતા, આદિવાસી વિસ્તારોમાં વિકાસનો અભાવ, જમીન સુધારણાનો નિષ્ફળ અમલ અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્રની ગેરહાજરી જેવા પરિબળો જવાબદાર રહ્યા છે. આદિવાસી વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોમાં સરકારી સુવિધાઓ ન પહોંચતા નક્સલીઓએ તે શૂન્યાવકાશનો લાભ લીધો અને આદિવાસી યુવાનોને હથિયાર પકડવા માટે પ્રેર્યા, જેના પરિણામે મધ્ય ભારત અને પૂર્વી ભારતમાં ’રેડ કોરિડોર’ એટલે કે લાલ પટ્ટાનું નિર્માણ થયું જે પશુપતિથી તિરુપતિ સુધી ફેલાયેલું હતું.
કોંગ્રેસ શાસિત સરકારો દરમિયાન નક્સલવાદ પ્રત્યેનો અભિગમ મોટે ભાગે છૂટાછવાયો અને ક્યારેક મૂંઝવણભર્યો રહ્યો હતો. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૦૪ થી ૨૦૧૪ ના ગાળામાં નક્સલવાદી હિંસા તેના ચરમસીમાએ પહોંચી હતી, જેમાં અસંખ્ય નાગરિકો અને સુરક્ષા દળોના જવાનોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. તત્કાલીન કોંગ્રેસ સરકારે ’ઓપરેશન ગ્રીન હન્ટ’ અને છત્તીસગઢમાં ’સલવા જુડુમ’ જેવા પ્રયોગો કર્યા હતા, પરંતુ તે વિવાદોમાં ઘેરાયેલા રહ્યા અને તેને સૈન્ય સફળતાની તુલનામાં રાજકીય રીતે વધુ ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તે સમયે નક્સલવાદને માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાની સમસ્યા માનવામાં આવતી હતી, જેના કારણે તેની પાછળ રહેલી વિચારધારા અને નાણાકીય સ્ત્રોતોને તોડવામાં જોઈએ તેવી સફળતા મળી નહોતી. કોંગ્રેસના નેતૃત્વમાં હોમ મિનિસ્ટ્રીએ વિકાસ અને સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ તો કર્યો, પરંતુ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચેના સંકલનનો અભાવ અને ’અર્બન નક્સલ’ તરીકે ઓળખાતા બૌદ્ધિક સમર્થકોના જાળને ઉકેલવામાં અશક્તિને કારણે નક્સલવાદનો ફેલાવો અટક્યો નહીં.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૪ માં જ્યારે બીજેપી સરકાર સત્તા પર આવી, ત્યારે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી અને હોમ મિનિસ્ટર અમિત શાહના નેતૃત્વમાં નક્સલવાદ પ્રત્યે ’ઝીરો ટોલરન્સ’ની નીતિ અપનાવવામાં આવી. આ નવી વ્યૂહરચનાને ’સામધાન’ એટલે કે ’સામધાન ડોક્ટ્રિન’ નામ આપવામાં આવ્યું. સામધાનનો અર્થ સ્માર્ટ નેતૃત્વ, આક્રમક વ્યૂહરચના, મનોબળ અને તાલીમ, એક્શનેબલ ઇન્ટેલિજન્સ, ડેશબોર્ડ આધારિત કામગીરી, ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ, દરેક થિયેટર માટે એક્શન પ્લાન અને નક્સલીઓના ફાઇનાન્સિંગ પર રોક એવો થાય છે. બીજેપી સરકારે આ સમસ્યાને જડમૂળથી ઉખેડવા માટે માત્ર બંદૂકની ગોળી પર ભરોસો ન રાખતા આદિવાસી વિસ્તારોમાં માળખાગત સુવિધાઓનો વરસાદ કર્યો. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૬ સુધીના ગાળામાં હજારો કિલોમીટરના રસ્તાઓ, ૨૫૦૦ થી વધુ નવા મોબાઈલ ટાવરો અને સેંકડો એકલવ્ય મોડલ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેણે નક્સલીઓના પ્રચારને તોડી નાખ્યો.
તાજેતરના વર્ષોમાં થયેલી કામગીરીનું વિશ્લેષણ કરીએ તો, ઓપરેશન કાંગાર અને ઓપરેશન બ્લેક ફોરેસ્ટ જેવા સચોટ લશ્કરી અભિયાનોએ નક્સલીઓના કમાન્ડ સ્ટ્રક્ચરને છિન્નભિન્ન કરી દીધું છે. હોમ મિનિસ્ટ્રીના તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ ના માર્ચ મહિના સુધીમાં ભારતને નક્સલવાદ મુક્ત બનાવવાનું લક્ષ્ય લગભગ સિદ્ધ થઈ ચૂક્યું છે. રેડ કોરિડોર જે એક સમયે ૧૮૦ થી વધુ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં ફેલાયેલો હતો, તે હવે ઘટીને માત્ર ૩ થી ૪ મુખ્ય ડિસ્ટ્રિક્ટ સુધી સીમિત થઈ ગયો છે. છત્તીસગઢના બસ્તર અને અબુઝમાડ જેવા દુર્ગમ વિસ્તારોમાં સુરક્ષા દળોએ ફોરવર્ડ ઓપરેટિંગ બેઝ સ્થાપિત કરીને નક્સલીઓની સપ્લાય લાઇન કાપી નાખી છે. આ સાથે જ એનઆઈએ અને ઈડી દ્વારા નક્સલીઓના ફન્ડિંગ નેટવર્ક પર કરેલા હુમલાઓએ તેમની આર્થિક કરોડરજ્જુ તોડી નાખી છે, જેના કારણે મોટા પાયે નક્સલવાદી કેડરનું આત્મસમર્પણ જોવા મળ્યું છે.
ભારતનું ભવિષ્ય હવે આ આંતરિક સુરક્ષાના વિજય સાથે જોડાયેલું છે. નક્સલવાદનો અંત એટલે માત્ર હિંસાનો અંત નથી, પરંતુ તે કરોડો આદિવાસી ભાઈ-બહેનો માટે લોકશાહીના દ્વાર ખુલવાની ઘટના છે. જ્યારે આ વિસ્તારોમાં નક્સલવાદ સમાપ્ત થશે, ત્યારે ખનીજ સંપત્તિથી ભરપૂર આ રાજ્યો ભારતની ૭ ટ્રિલિયન ડોલરની ઇકોનોમીમાં સિંહફાળો આપી શકશે. બીજેપી સરકારની વિકાસલક્ષી નીતિઓએ સાબિત કર્યું છે કે જ્યારે વહીવટીતંત્ર છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે હિંસક વિચારધારા આપોઆપ દમ તોડી દે છે. ભારત હવે સુરક્ષાના એક એવા યુગમાં પ્રવેશી રહ્યું છે જ્યાં વિકાસ જ મુખ્ય એજન્ડા હશે. નક્સલવાદ મુક્ત ભારત એ માત્ર એક સુરક્ષા લક્ષ્ય નથી, પરંતુ તે સામાજિક ન્યાય અને રાષ્ટ્રીય એકતાનું પ્રતીક છે. આવનારી પેઢીઓ માટે આ એક સુરક્ષિત અને સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રના પાયા સમાન સાબિત થશે, જ્યાં સત્તાનો સ્ત્રોત બંદૂકની નળી નહીં પણ લોકશાહીનો મત હશે.
નરેન્દ્ર જોષી
