તંત્રીની કલમે….
ભારતના ન્યાયિક ઇતિહાસમાં સુપ્રીમ કોર્ટની તાજેતરની ટિપ્પણી એક સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થઈ શકે તેમ છે, જેમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નફરતભર્યા ભાષણો એટલે કે હેટ સ્પીચ સામેની લડાઈ કોઈ એક ચોક્કસ સમુદાય કે ધર્મ પૂરતી મર્યાદિત ન હોવી જોઈએ. લોકશાહીના પાયા સમાન ગણાતા વાણી સ્વાતંત્ર્ય અને સામાજિક શાંતિ વચ્ચે જ્યારે ટકરાવ થાય છે, ત્યારે ન્યાયતંત્રની આ પ્રકારની સંતુલિત દ્રષ્ટિ દેશની એકતા અખંડિત રાખવા માટે અનિવાર્ય બની જાય છે. વર્તમાન સમયમાં જ્યારે સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનોની ભરમાર જોવા મળે છે, ત્યારે કોર્ટે રજૂ કરેલો આ દ્રષ્ટિકોણ કાયદાના શાસનને વધુ મજબૂત બનાવે છે. આ ટિપ્પણી માત્ર કાયદાકીય અવલોકન નથી, પરંતુ તે ભારતીય સમાજના બદલાતા પ્રવાહો અને રાજકીય કાવાદાવાઓ સામે એક ચેતવણી સમાન છે, જે દર્શાવે છે કે ગુનો ભલે ગમે તે પક્ષે થયો હોય, કાયદાની લાઠી દરેક માટે સમાન હોવી જોઈએ.
આ બાબતના હકારાત્મક પાસાઓ પર નજર કરીએ તો, સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તેનાથી ન્યાયતંત્રમાં સામાન્ય નાગરિકનો વિશ્વાસ વધશે. જ્યારે અદાલત કોઈ એક સમુદાયના પક્ષે કે વિરુદ્ધ બોલવાને બદલે સાર્વત્રિક ન્યાયની વાત કરે છે, ત્યારે કાયદાની નિષ્પક્ષતા સાબિત થાય છે. હેટ સ્પીચ સામેની કાર્યવાહી જો ભેદભાવ વગર કરવામાં આવે તો સમાજમાં ફેલાયેલી અસલામતીની ભાવના ઓછી થાય છે. તે ઉગ્રવાદી તત્વોને સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે તેઓ ગમે તે વિચારધારા ધરાવતા હોય, જો તેઓ સમાજમાં વૈમનસ્ય ફેલાવશે તો તેમને કાયદાના કઠેડામાં ઊભા રહેવું જ પડશે. આનાથી રાષ્ટ્રીય એકતા મજબૂત બને છે કારણ કે લઘુમતી અને બહુમતી બંને સમુદાયોને લાગે છે કે બંધારણ તેમની સુરક્ષા માટે સમાન રીતે સજ્જ છે. તદુપરાંત, આનાથી પોલીસ અને વહીવટી તંત્ર પર પણ દબાણ વધશે કે તેઓ રાજકીય આકાઓના ઈશારે પક્ષપાતી કાર્યવાહી કરવાને બદલે તટસ્થ બનીને એફઆઈઆર નોંધે અને તપાસ કરે.
જોકે, આ સિક્કાની બીજી બાજુ એટલે કે નકારાત્મક પાસાઓ અથવા પડકારો પણ એટલા જ ગંભીર છે. સૌથી મોટી મુશ્કેલી હેટ સ્પીચની સચોટ વ્યાખ્યા નક્કી કરવાની છે. ઘણીવાર કોઈ સામાજિક બદી પરની ટીકાને પણ હેટ સ્પીચમાં ખપાવી દેવામાં આવે છે, જે ફ્રી સ્પીચ એટલે કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર તરાપ મારી શકે છે. બીજો મોટો પડકાર એ છે કે જો આ કાયદાનો અમલ કડક કરવામાં આવે તો સત્તાધારી પક્ષો પોતાના વિરોધીઓનો અવાજ દબાવવા માટે આનો દુરુપયોગ કરી શકે છે. પોલીસ તંત્ર ઘણીવાર સત્તાના દબાણ હેઠળ કામ કરતું હોવાથી, કાગળ પર જે ન્યાય સમાન દેખાય છે તે વાસ્તવમાં પક્ષપાતી બની જવાની પૂરેપૂરી શક્યતા રહેલી છે. વળી, ડિજિટલ યુગમાં હજારોની સંખ્યામાં ફેલાતા ઉશ્કેરણીજનક મેસેજો પર નજર રાખવી અને દરેક સામે સમાન રીતે કેસ ચલાવવો એ ભારત જેવા વિશાળ દેશના ન્યાયિક માળખા માટે વહીવટી રીતે અત્યંત કપરું કામ છે.
આખરે એમ કહી શકાય કે સુપ્રીમ કોર્ટની આ ટિપ્પણી લોકશાહીને જીવંત રાખવા માટે આવશ્યક છે, પરંતુ તેનો ખરો અમલ ત્યારે જ શક્ય બનશે જ્યારે વહીવટી તંત્ર રાજકીય દબાણમાંથી મુક્ત થઈને કામ કરશે. માત્ર કોર્ટના આદેશોથી નફરત દૂર નહીં થાય, તેના માટે સામાજિક સ્તરે સંવાદ અને પરસ્પર સન્માનની ભાવના કેળવવી પડશે. જો કાયદાનો દંડો કોઈ એક તરફ ન ઝૂકે અને તમામ પ્રકારના નફરત ફેલાવનારાઓ સામે સમાન આકરા પગલાં લેવાય, તો જ ભારતની વિવિધતામાં એકતાની છબી જળવાઈ રહેશે. લોકશાહીમાં અસંમતિનો અધિકાર છે, પરંતુ તે અસંમતિ જ્યારે બીજાના અસ્તિત્વ સામે જોખમ ઊભું કરે ત્યારે ન્યાયતંત્રની સક્રિયતા અનિવાર્ય બની જાય છે. અંતે, કાયદો એવો હોવો જોઈએ જે રક્ષક બને, ભક્ષક નહીં, અને સુપ્રીમ કોર્ટની આ ટિપ્પણી તે દિશામાં એક ખૂબ જ મજબૂત અને આવકારદાયક ડગલું છે.
નરેન્દ્ર જોષી
