તંત્રીની કલમે….
પશ્ચિમ એશિયાના તણાવભર્યા વાતાવરણ વચ્ચે ઈરાન દ્વારા ભારતીય તેલ અને ગેસ વહન કરતી ટેન્કરોને હોર્મુઝની ખાડીમાંથી સલામત રીતે પસાર થવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં આ વિસ્તારમાં વધેલા સૈન્ય તણાવ અને જહાજોની અવરજવર પર પડેલા અસરને ધ્યાનમાં લેતા આ નિર્ણય ભારત માટે મોટી રાહત સમાન માનવો જોઈએ. ઊર્જા આયાત પર ભારે નિર્ભરતા ધરાવતા ભારત માટે હોર્મુઝનો જળમાર્ગ માત્ર વ્યાપારી માર્ગ નથી, પરંતુ દેશની ઊર્જા સુરક્ષાનો આધારસ્તંભ છે.
વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો મોટો હિસ્સો હોર્મુઝના જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. ભારત પોતાના કાચા તેલ અને એલપીઝીનો મોટો ભાગ ખાડી દેશોમાંથી આયાત કરે છે. આવા સમયે જો આ જળમાર્ગ બંધ થાય કે તેમાં અડચણ ઊભી થાય તો ભારતની ઊર્જા પુરવઠા વ્યવસ્થા પર સીધી અસર પડે. આ પરિસ્થિતિમાં ઈરાન દ્વારા ભારતીય ટેન્કરોને સલામત પસાર થવા માટે માર્ગ ખુલ્લો મુકવો માત્ર વેપારી પગલું નથી, પરંતુ રાજનૈતિક સંદેશ પણ છે.
ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો ઇતિહાસથી જ મૈત્રીપૂર્ણ રહ્યા છે. ચાબહાર બંદર જેવી યોજનાઓએ બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સહકારને વધુ મજબૂત બનાવ્યો છે. જ્યારે ખાડી વિસ્તારમાં તણાવ વધે છે ત્યારે ભારતે હંમેશા સંતુલિત અને સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ અપનાવી છે. એક તરફ ભારત અમેરિકા તથા પશ્ચિમ દેશો સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધો જાળવે છે, તો બીજી તરફ ઈરાન સાથે પણ સહકાર જાળવી રાખે છે. હોર્મુઝમાંથી ભારતીય જહાજોને પસાર થવાની મંજૂરી એ ભારતની આ સંતુલિત કૂટનીતિની સફળતા તરીકે જોવી જોઈએ.
આ ઘટનાથી ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ સંકેત મળે છે. ભારત ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા છે અને તેની ઊર્જાની જરૂરિયાત સતત વધી રહી છે. આવી પરિસ્થિતિમાં જો ખાડી વિસ્તારમાં તણાવ વધે તો તેની અસર સીધી ભારતના બજાર અને અર્થતંત્ર પર પડે છે. તેથી આ જળમાર્ગમાં અવરજવર ચાલુ રહેવી ભારત માટે અતિ જરૂરી છે. ઈરાનનો આ નિર્ણય બતાવે છે કે પ્રદેશીય તણાવ હોવા છતાં ભારત સાથેના સંબંધોને મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.
આ ઘટનાનો રાજકીય અર્થ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાડી વિસ્તારમાં અનેક દેશો વચ્ચે સ્પર્ધા અને મતભેદો જોવા મળે છે. છતાં પણ ભારતને ખાસ છૂટ આપવામાં આવવી એ દર્શાવે છે કે ભારતને આ વિસ્તારમાં એક વિશ્વસનીય અને સંતુલિત ભાગીદાર તરીકે જોવામાં આવે છે. ભારતે હંમેશા પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ અને સ્થિરતાને સમર્થન આપ્યું છે. તેલ અને ગેસના વેપાર ઉપરાંત લાખો ભારતીયો આ વિસ્તારમાં રોજગાર માટે રહે છે, તેથી ભારત માટે આ વિસ્તાર માત્ર વેપાર નહીં પરંતુ સામાજિક અને વ્યૂહાત્મક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારત સરકાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઊર્જા સ્ત્રોતોને વૈવિધ્યપૂર્ણ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરી રહી છે. નવીનીકરણીય ઊર્જા, ઘરેલું ઉત્પાદન અને અન્ય દેશોમાંથી આયાત વધારવા જેવી નીતિઓ અપનાવવામાં આવી રહી છે. તેમ છતાં નજીકના ભવિષ્યમાં ખાડી દેશો પર ભારતની નિર્ભરતા સંપૂર્ણ રીતે ઘટી શકે તેમ નથી. તેથી હોર્મુઝ જેવા મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગોની સુરક્ષા ભારત માટે અતિ આવશ્યક છે.
આ ઘટનાએ ભારતની કૂટનીતિની અસરકારકતા પણ દર્શાવી છે. તણાવભર્યા સમયમાં પણ સંવાદ અને રાજનૈતિક પ્રયાસો દ્વારા સમસ્યાઓનો ઉકેલ શોધી શકાય છે તે અહીં સ્પષ્ટ થાય છે. ભારતે હંમેશા સંવાદ, સંતુલન અને સહકારના માર્ગને પ્રાથમિકતા આપી છે, જેના કારણે વિવિધ દેશો સાથે વિશ્વાસપૂર્ણ સંબંધો સ્થાપિત થયા છે.
અંતમાં કહી શકાય કે હોર્મુઝના જળમાર્ગમાંથી ભારતીય ટેન્કરોને સલામત પસાર થવાની ઈરાનની મંજૂરી માત્ર એક સામાન્ય ઘટના નથી. તે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા, પ્રદેશીય રાજનૈતિક સમીકરણો અને વૈશ્વિક વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે. પશ્ચિમ એશિયાના બદલાતા પરિસ્થિતિમાં ભારત માટે આવું સંતુલિત અને વિશ્વાસપૂર્ણ સંબંધ જાળવવું આગળ પણ એટલું જ જરૂરી રહેશે.
નરેન્દ્ર જોષી
