કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ
(એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
ગોંદિયા – વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહી ભારતમાં ફરી એકવાર ભવ્ય ચૂંટણી ઉત્સવ સંભળાયો છે. ભારતીય લોકશાહી પ્રણાલીની સૌથી મોટી તાકાત એ છે કે સત્તા લોકોના મત દ્વારા નક્કી થાય છે, અને આ પ્રક્રિયા અવિરત ચાલુ રહે છે. આ સંદર્ભમાં, ભારતના ચૂંટણી પંચે પાંચ મહત્વપૂર્ણ રાજ્યોઃ પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, આસામ, કેરળ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પુડુચેરીમાં વિધાનસભા ચૂંટણીની તારીખો જાહેર કરી છે. આ ચૂંટણીઓને ફક્ત પાંચ રાજ્યોમાં સત્તા માટેના યુદ્ધ તરીકે જ ન જોઈ શકાય, પરંતુ તે ભારતના રાષ્ટ્રીય રાજકારણ, ભાવિ રણનીતિ અને લોકશાહી પરિપક્વતાનું મુખ્ય સૂચક પણ સાબિત થશે. ચૂંટણી પંચે નવી દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવન ખાતે આયોજિત એક પત્રકાર પરિષદમાં વિગતવાર ચૂંટણી સમયપત્રક જાહેર કર્યું, જેનાથી દેશભરમાં રાજકીય ગતિવિધિઓમાં ઉછાળો આવ્યો. જાહેર કરાયેલા સમયપત્રક મુજબ, પશ્ચિમ બંગાળમાં ૨૩ અને ૨૯ એપ્રિલના રોજ બે તબક્કામાં મતદાન થશે, જેની ગણતરી ૪ મેના રોજ થશે. તમિલનાડુમાં ૨૩ એપ્રિલના રોજ એક જ તબક્કામાં મતદાન થશે, જેના પરિણામો ૪ મેના રોજ જાહેર થશે. આસામ, કેરળ અને પુડુચેરીમાં ૯ એપ્રિલના રોજ એક જ તબક્કામાં મતદાન થશે, જેના પરિણામો ૪ મેના રોજ જાહેર થશે. આ ચૂંટણી સમયપત્રક મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે બધા રાજ્યોના પરિણામો એક જ દિવસે જાહેર કરવામાં આવશે, જે રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે. ચૂંટણી પંચના જણાવ્યા અનુસાર, આ વખતે અંદાજે ૭૪ મિલિયન મતદારો તેમના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરશે, અને અંદાજે ૨૧૮,૦૦૦ મતદાન મથકો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. એકલા પશ્ચિમ બંગાળમાં જ ૮૦,૦૦૦ થી વધુ મતદાન મથકો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ આંકડા ભારતના લોકશાહી માળખાની વિશાળતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે ભારતમાં ચૂંટણીઓ ફક્ત એક રાષ્ટ્રીય ઘટના નથી; તેના પર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય પણ નજીકથી નજર રાખે છે. જ્યારે વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહીમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા થાય છે, ત્યારે તે લોકશાહી મૂલ્યોની મજબૂતાઈનું પ્રતીક બની જાય છે. આ જ કારણ છે કે આ પાંચ રાજ્યોમાં ચૂંટણીઓને એક પ્રકારનો ચૂંટણી મહાકુંભ કહેવામાં આવી રહ્યો છે. રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે આ ચૂંટણીઓના પરિણામો ફક્ત આ રાજ્યોમાં સરકારો નક્કી કરશે નહીં પરંતુ આગામી વર્ષોમાં ભારતના રાષ્ટ્રીય રાજકારણની દિશા અને સ્થિતિને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે.
મિત્રો, જો આપણે પ્રાદેશિક પક્ષો વિરુદ્ધ રાષ્ટ્રીય પક્ષોના આ ખાસ પાસાને ધ્યાનમાં લઈએઃ રાજકીય સંઘર્ષ, તો આ ચૂંટણીઓનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે પ્રાદેશિક પક્ષોએ લાંબા સમયથી ત્રણ મહત્વપૂર્ણ રાજ્યોમાં મજબૂત પ્રભુત્વ જાળવી રાખ્યું છેઃ પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ અને કેરળ. રાષ્ટ્રીય સ્તરે શાસક પક્ષ હજુ સુધી આ રાજ્યોમાં સત્તામાં આવ્યો નથી. તેનાથી વિપરીત, ભાજપ આસામમાં સત્તામાં છે અને ત્રીજી ટર્મ મેળવવા માંગે છે, જ્યારે પુડુચેરીમાં, તે બીજી ટર્મ બનાવવા માટે પણ રણનીતિ પર કામ કરી રહી છે. આમ, આ ચૂંટણીને પ્રાદેશિક રાજકીય દળો અને રાષ્ટ્રીય પક્ષો વચ્ચે સત્તા સંતુલનની કસોટી પણ માનવામાં આવી રહી છે.
મિત્રો, જો આપણે પશ્ચિમ બંગાળમાં મમતા બેનર્જીના લિટમસ ટેસ્ટને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ વખતે પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણી સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. છેલ્લા દોઢ દાયકાથી, રાજ્યનું રાજકારણ મમતા બેનર્જી અને તેમના પક્ષ, ઓલ ઈન્ડિયા તૃણમૂલ કોંગ્રેસની આસપાસ ફરતું રહ્યું છે. ૨૦૧૧ થી સતત સત્તામાં રહેલા, તેમને આ વખતે સત્તા વિરોધી લહેરનો સામનો કરવો પડી શકે છે. જો મમતા બેનર્જી ચોથી વખત મુખ્યમંત્રી બનવામાં સફળ થાય છે, તો તે ભારતીય રાજકારણમાં એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હશે. દરમિયાન, ભાજપ “સોનાર બાંગ્લા” ના નારા સાથે રાજ્યમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. પાર્ટીના ટોચના નેતાઓ માને છે કે તે હિન્દુત્વ, વિકાસ અને ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દાઓના આધારે રાજ્યમાં મજબૂત પડકાર ઉભો કરી શકે છે. પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભામાં કુલ ૨૯૪ બેઠકો છે. ગત ચૂંટણીમાં, ટીએમસીએ ૨૧૩ બેઠકો જીતી હતી, જ્યારે ભાજપે ૭૭ બેઠકો મેળવી હતી. કોંગ્રેસ અને ડાબેરી પક્ષોનું પ્રદર્શન ખૂબ જ નબળું હતું.આ જ કારણ છે કે આ વખતે ચૂંટણી ગણિત ખૂબ જ રસપ્રદ બન્યું છે. ભાજપની રણનીતિ કોંગ્રેસ અને ડાબેરી પક્ષોના નબળા પડવાથી બચેલી વોટબેંકનો લાભ લેવાની છે. દરમિયાન, ટીએમસી તેની કલ્યાણકારી યોજનાઓ અને મજબૂત સંગઠનના આધારે સત્તા જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
મિત્રો, જો આપણે આસામમાં સત્તા જાળવી રાખવાના પડકારને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આસામમાં રાજકીય સમીકરણો કંઈક અલગ છે. ભાજપ અહીં પહેલેથી જ સત્તામાં છે અને ત્રીજી વખત સરકાર બનાવવા માંગે છે. રાજ્યમાં કુલ ૧૨૬ વિધાનસભા બેઠકો છે, અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ભાજપે તેના સંગઠનને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવ્યું છે. જો કે, વિરોધી પક્ષો પણ જોડાણો દ્વારા પડકાર ઉભો કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આસામની ચૂંટણી પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે ઉત્તરપૂર્વ ભારતમાં ભાજપના રાજકીય પ્રભાવનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું છે.કેરળઃ વૈચારિક રાજકારણનું કેન્દ્ર
મિત્રો, જો આપણે કેરળને ભારતીય રાજકારણનું એક અનોખું ઉદાહરણ માનીએ, તો અહીં સત્તા વારંવાર બે મુખ્ય ગઠબંધનો વચ્ચે બદલાતી રહે છે. ડાબેરી પક્ષો અને કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળના ગઠબંધનનો લાંબા સમયથી રાજ્યના રાજકારણમાં દબદબો રહ્યો છે. ભાજપ હજુ સુધી અહીં સત્તાની નજીક પહોંચી શક્યું નથી. ૧૪૦ બેઠકોવાળી કેરળ વિધાનસભામાં, મુખ્ય સ્પર્ધા પરંપરાગત રાજકીય પક્ષો વચ્ચે થવાની સંભાવના છે. જોકે, ભાજપ ધીમે ધીમે તેના સંગઠનના વિસ્તરણ દ્વારા અહીં પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહ્યું છે.
મિત્રો, જો આપણે તમિલનાડુમાં ત્રિકોણીય સ્પર્ધાની શક્યતાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ વખતે તમિલનાડુની ચૂંટણી ખૂબ જ રસપ્રદ માનવામાં આવે છે. ૨૩૪ બેઠકોવાળી વિધાનસભામાં, મુખ્ય સ્પર્ધા પરંપરાગત રીતે દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ અને ઓલ ઈન્ડિયા અન્ના દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ વચ્ચે રહી છે. હાલમાં, સ્ટાલિનના નેતૃત્વમાં ડીએમકે સત્તામાં છે અને પોતાની સરકાર જાળવી રાખવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. પરંતુ આ વખતે, રાજકીય સમીકરણો બદલાઈ ગયા છે કારણ કે પ્રખ્યાત અભિનેતા વિજયે પોતાની પાર્ટી, તમિલેગા વત્રી કઝગમ બનાવીને રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો છે.અભિનેતા વિજયનું રાજકારણ અને સંભવિત જોડાણોઅભિનેતા વિજયનો તમિલનાડુના રાજકારણમાં પ્રવેશ ચૂંટણી સમીકરણોમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કરી શકે છે. તેમના ચાહકોની સંખ્યા ખૂબ મોટી છે, અને રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે જો તેમની વોટ બેંક કોઈપણ જોડાણ સાથે જોડાય છે, તો તે ઘણી બેઠકો પરના પરિણામને પ્રભાવિત કરી શકે છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ભાજપ વિજયના પક્ષને તેના જોડાણમાં સામેલ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે અને તેમને નાયબ મુખ્યમંત્રી પદ સહિત અનેક આકર્ષક ઓફરો આપી શકે છે. જો આ જોડાણ સફળ થાય છે, તો તમિલનાડુના રાજકારણમાં એક નવો અધ્યાય શરૂ થઈ શકે છે.
મિત્રો, જો આપણે પુડુચેરીઃ નાના રાજ્યમાં એક મોટી લડાઈને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ૩૦ બેઠકોવાળી પુડુચેરી વિધાનસભા ચૂંટણી કદમાં નાની હોઈ શકે છે, પરંતુ તે રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. અહીં રાષ્ટ્રીય પક્ષો અને પ્રાદેશિક પક્ષો વચ્ચે ઉગ્ર સ્પર્ધા જોવા મળી રહી છે. આ વખતે, ઘણા પક્ષો સત્તામાં પાછા ફરવા માટે સક્રિય રીતે વ્યૂહરચના બનાવી રહ્યા છે. નાના રાજ્યોમાં ચૂંટણીઓ ઘણીવાર મોટા રાજકીય સંકેતો મોકલે છે, અને પુડુચેરી ચૂંટણીને પણ તે શ્રેણીમાં મૂકી શકાય છે.
મિત્રો, જો આપણે મતદાતા ભાગીદારી અને લોકશાહી ભાગીદારીનો વિચાર કરીએ તો, આ ચૂંટણીમાં આશરે ૭૪ મિલિયન મતદાતાઓ ભાગ લેશે, જે ભારતની લોકશાહી શક્તિનો પુરાવો છે. ચૂંટણી પંચે તમામ મતદાતાઓને મતદાન પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા અને તેમના લોકશાહી અધિકારોનો ઉપયોગ કરવા અપીલ કરી છે. જ્યારે નાગરિકો ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં સક્રિયપણે ભાગ લે છે ત્યારે જ લોકશાહી મજબૂત બને છે. આ જ કારણ છે કે ચૂંટણી પંચ સતત મતદાતા જાગૃતિ અભિયાન ચલાવી રહ્યું છે. આ ચૂંટણીમાં મતદાતા યાદી અંગે કેટલાક વિવાદો પણ જોવા મળ્યા છે. જીૈંઇ પ્રક્રિયા હેઠળ લાખો મતો કાઢી નાખવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો આવ્યા છે, જેના કારણે અનેક રાજકીય પક્ષોમાં ચિંતા વધી છે. વિરોધ પક્ષોનો આરોપ છે કે આ ચૂંટણી પરિણામો પર અસર કરી શકે છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચનું માનવું છે કે પારદર્શિતા અને અદ્યતન મતદાતા યાદીઓ સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ પ્રક્રિયા જરૂરી છે.
મિત્રો, જો આપણે રાજકીય વ્યૂહરચના અને ચૂંટણી મુદ્દાઓ પર વિચાર કરીએ તો, દરેક ચૂંટણીની જેમ, વિવિધ પક્ષો આ ચૂંટણી પોતાના મુદ્દાઓ સાથે લડી રહ્યા છે. કેટલીક જગ્યાએ વિકાસ અને કલ્યાણકારી યોજનાઓની ચર્ચા થઈ રહી છે, જ્યારે અન્ય જગ્યાએ ઓળખ રાજકારણ અને પ્રાદેશિક ઓળખની ચર્ચા થઈ રહી છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં, નાગરિકતા અને ઓળખ સંબંધિત મુદ્દાઓની ચર્ચા થઈ રહી છે, જ્યારે તમિલનાડુમાં, પ્રાદેશિક ગૌરવ અને સામાજિક ન્યાય રાજકારણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. કેરળમાં, વૈચારિક રાજકારણ અને વિકાસ મોડેલ મુખ્ય મુદ્દાઓ બની શકે છે, જ્યારે આસામમાં, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિકાસ રાજકારણ મુખ્ય વિષયો બની શકે છે.
મિત્રો, જો આપણે ચૂંટણીઓ અને રાષ્ટ્રીય રાજકારણ પરની અસરને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ પાંચ રાજ્યોમાં ચૂંટણી પરિણામો ફક્ત રાજ્ય સરકારો નક્કી કરશે નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રીય રાજકારણ પર પણ ઊંડી અસર કરી શકે છે. જો રાષ્ટ્રીય પક્ષો આ રાજ્યોમાં તેમની સ્થિતિ મજબૂત કરવામાં સફળ થાય છે, તો આગામી વર્ષોમાં તેમની વ્યૂહરચના વધુ આક્રમક બની શકે છે. દરમિયાન, જો પ્રાદેશિક પક્ષો તેમનો દબદબો જાળવી રાખે છે, તો તે ભારતીય રાજકારણમાં સંઘીય માળખાના મજબૂતીકરણનો સંકેત આપશે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીશું, તો આપણને જાણવા મળશે કે લોકશાહીમાં, લોકશાહીની શક્તિ અને લોકોના નિર્ણયનો આધાર લોકો પર રહે છે. રાજકીય પક્ષો ગમે તેટલી વ્યૂહરચનાઓ ઘડે, અંતિમ નિર્ણય મતદારો પર રહે છે. ભારતની લોકશાહી વ્યવસ્થાની સૌથી મોટી લાક્ષણિકતા એ છે કે લોકો જ શક્તિનો સ્ત્રોત છે. આ સિદ્ધાંત આગામી ચૂંટણીઓમાં પણ લાગુ પડશે. ૪ મેના રોજ મતગણતરી પૂર્ણ થશે ત્યારે સ્પષ્ટ થશે કે લોકોએ કોને સત્તા સોંપી છે. પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છેઃ આ ચૂંટણી માત્ર પાંચ રાજ્યોમાં સત્તા માટે સંઘર્ષ જ નહીં, પણ ભારતીય લોકશાહીની તાકાત, વિવિધતા અને જીવંતતાનું બીજું એક ભવ્ય ઉદાહરણ પણ સાબિત થશે.
