તંત્રીની કલમે….
લોકશાહીમાં સરકાર બદલાતી રહે છે, સત્તાધીશો બદલાતા રહે છે, રાજકીય સમીકરણો પણ બદલાય છે, પરંતુ બંધારણ અને ન્યાયતંત્રની ગરિમા કાયમ રહેવી જોઈએ. કારણ કે લોકશાહીની સૌથી મોટી તાકાત માત્ર સંસદમાં બહુમતી કે સરકારની સત્તા નથી, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકને અન્યાય સામે ન્યાય મેળવવાની મળતી ખાતરી છે. જો ન્યાય આપતી સંસ્થાઓ જ સરકારી દબાણ, વહીવટી નિયંત્રણ અને રાજકીય હસ્તક્ષેપથી મુક્ત ન રહે તો પછી નાગરિકે ન્યાય માટે કોના દરવાજા ખખડાવવા? સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ન્યાયિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા અને તેમાં સરકારી દખલગીરીના પ્રશ્ને વ્યક્ત કરવામાં આવેલી ચિંતા માત્ર કાનૂની ચર્ચા નથી, પરંતુ દેશની લોકશાહી વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા સાથે જોડાયેલો ગંભીર મુદ્દો છે.
ભારતના બંધારણે સત્તાના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો નિર્ધારિત કર્યા છે. ધારાસભા કાયદા ઘડે છે, કારોબારી તેનો અમલ કરે છે અને ન્યાયતંત્ર કાયદાનું અર્થઘટન કરીને નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. આ ત્રણેય વચ્ચે સંતુલન રહે તે લોકશાહીની અનિવાર્ય શરત છે. સરકારને વહીવટ ચલાવવાની સત્તા છે, પરંતુ એનો અર્થ એવો નથી કે દરેક સ્વાયત્ત સંસ્થાને સરકારી વિભાગની જેમ ચલાવવાનો અધિકાર પણ સરકારને મળી જાય. સત્તા અને જવાબદારી વચ્ચેની રેખા જ્યારે ધૂંધળી બને છે ત્યારે બંધારણીય વ્યવસ્થામાં ખતરાની ઘંટડી વાગે છે.
ખાસ કરીને રાષ્ટ્રીય કંપની કાયદા પંચ અને રાષ્ટ્રીય કંપની કાયદા અપીલ પંચ જેવી અર્ધન્યાયિક સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા અત્યંત મહત્ત્વની છે. આ સંસ્થાઓ કંપનીઓ, રોકાણકારો, લેણદારો, કર્મચારીઓ અને ઉદ્યોગજગતના અનેક ગંભીર વિવાદોનો નિર્ણય કરે છે. તેમના નિર્ણયો કરોડો રૂપિયાના વ્યવહારો, હજારો નોકરીઓ અને રોકાણકારોના ભવિષ્યને અસર કરી શકે છે. આવી સંસ્થાઓની નિમણૂક, વહીવટી માળખું, કાર્યપદ્ધતિ અને નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા જો સરકારી મંત્રાલયોના અતિશય નિયંત્રણ હેઠળ આવી જાય તો નિષ્પક્ષતાની અપેક્ષા કેવી રીતે રાખી શકાય?
અહીં એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે જે સરકાર પોતે કોઈ વિવાદમાં પક્ષકાર બની શકે છે, તે જ સરકાર ન્યાયિક નિર્ણય કરતી સંસ્થાઓની કાર્યપદ્ધતિ પર કેટલું નિયંત્રણ રાખી શકે? ન્યાયની ખુરશી પર બેઠેલી વ્યક્તિને નિર્ણય લેતી વખતે કોઈ મંત્રી, સચિવ કે સત્તાધારી પક્ષની નારાજગીનો વિચાર કરવો પડે તો ન્યાયની નિષ્પક્ષતા સામે પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું થાય તે સ્વાભાવિક છે. ન્યાય માત્ર થવો જ જોઈએ એવું નથી, પરંતુ ન્યાય થતો દેખાવો પણ જોઈએ. આ સિદ્ધાંત ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતાનો પાયો છે.
સરકારની જવાબદારી પણ અહીં ઓછી નથી. ન્યાયિક સંસ્થાઓને પૂરતું ભંડોળ, આધુનિક ટેક્નોલોજી, પૂરતો સ્ટાફ, સમયસર નિમણૂકો અને જરૂરી માળખાકીય સુવિધાઓ આપવી સરકારનું કર્તવ્ય છે. પરંતુ સુવિધા આપવાના નામે નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવું અથવા વહીવટી સત્તાનો ઉપયોગ કરીને સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા મર્યાદિત કરવી સ્વીકાર્ય બની શકે નહીં. સ્વાયત્તતા એટલે સરકારથી દુશ્મની નહીં, પરંતુ સરકાર સહિત દરેક પક્ષ સામે નિષ્પક્ષ રહેવાની ક્ષમતા.
આજના સમયમાં જ્યારે દેશમાં આર્થિક વિવાદો, કંપનીઓની નાદારી, બેંકિંગ પ્રશ્નો અને રોકાણકારોના હિત સાથે જોડાયેલા કેસોની સંખ્યા વધી રહી છે, ત્યારે આવી સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા વધુ જરૂરી બની છે. વિદેશી રોકાણકાર હોય કે નાના બચતકાર, દરેકને વિશ્વાસ હોવો જોઈએ કે તેનો વિવાદ કોઈ રાજકીય ઓળખ કે સરકારી પ્રભાવથી નહીં, પરંતુ કાયદા અને પુરાવાના આધારે ઉકેલાશે. ન્યાયિક સ્વતંત્રતા નબળી પડે તો માત્ર ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયા જ નહીં, પરંતુ દેશના આર્થિક વાતાવરણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વાસને પણ નુકસાન થઈ શકે છે.
આ સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર નિવેદનો કે અદાલતી ટિપ્પણીઓમાં નથી. કેન્દ્ર સરકારે ન્યાયિક અને અર્ધન્યાયિક સંસ્થાઓ માટે પારદર્શક નિમણૂક પ્રક્રિયા અમલમાં મૂકવી જોઈએ. ન્યાયિક નિષ્ણાતોની ભૂમિકા સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ, કાર્યકાળ અને સેવા શરતોમાં મનસ્વી ફેરફારો અટકાવવા જોઈએ તથા વહીવટી મંત્રાલયોની સત્તા સ્પષ્ટ મર્યાદિત કરવી જોઈએ. સંસદે પણ આવી સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા અંગે નિયમિત સમીક્ષા કરવી જોઈએ. સાથે જ ન્યાયતંત્રએ પણ પોતાની જવાબદારી, પારદર્શિતા અને સમયસર ન્યાય આપવાની ક્ષમતા મજબૂત બનાવવી જોઈએ. સ્વતંત્રતાની સાથે જવાબદારી પણ એટલી જ અનિવાર્ય છે.
અંતે સવાલ સરકાર સારી છે કે ખરાબ તેનો નથી, પરંતુ વ્યવસ્થા કેટલી મજબૂત છે તેનો છે. આજે સત્તામાં રહેલી સરકારને અનુકૂળ લાગે તેવી વ્યવસ્થા આવતીકાલે બીજી સરકાર માટે દખલગીરીનું હથિયાર બની શકે છે. તેથી ન્યાયિક સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કોઈ એક પક્ષ કે સરકારના હિતનો મુદ્દો નથી, પરંતુ ૧૪૦ કરોડ નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારોનો પ્રશ્ન છે.
લોકશાહીમાં સરકાર સર્વશક્તિમાન નથી, બંધારણ સર્વોપરી છે. ન્યાયની ખુરશી પર બેઠેલી વ્યક્તિની કલમ જો સત્તાના દબાણથી ચાલવા લાગે તો લોકશાહીની આત્મા ઘાયલ થાય છે. સરકારો આવે અને જાય, પરંતુ ન્યાયની ખુરશી પર બંધારણનો જ અધિકાર રહેવો જોઈએ. કારણ કે જ્યાં ન્યાયતંત્ર સ્વતંત્ર હોય છે ત્યાં જ નાગરિક ખરેખર સ્વતંત્ર રહી શકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
