તંત્રીની કલમે….
અમેરિકાના ફેડરલ રિઝર્વે વ્યાજદરમાં ૨૫ બેઝિસ પોઈન્ટનો વધારો કરીને દર ૩.૭૫થી ૪ ટકા કર્યા અને જાણે વૈશ્વિક અર્થતંત્રને એક સંદેશ આપી દીધો—સસ્તા નાણાંનો યુગ હજુ પૂરો થયો નથી, મોંઘવારી સામે લડાઈ હજુ બાકી છે. ફેડનો આ વધારો ત્રણ વર્ષ બાદનો પ્રથમ વધારો છે અને તેની તરત અસર ભારતીય રૂપિયા, બોન્ડ બજાર અને આરબીઆઈની આગામી નીતિ પર દેખાઈ રહી છે.
૨૫ સપ્ટેમ્બરે રૂપિયા ડોલર સામે લગભગ રૂ.૯૫.૮૦ પર બંધ થયો. એક દિવસ પહેલાં તે રૂ.૯૫.૯૬ પર હતો અને બજારમાં રૂ.૯૬ની સપાટી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. આરબીઆઈના હસ્તક્ષેપે અત્યાર સુધી રૂપિયાને આ સપાટીથી નીચે રાખવામાં મદદ કરી હોવાનું બજારના અહેવાલો સૂચવે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે કેન્દ્રીય બેન્ક કેટલા સમય સુધી ડોલર વેચીને દબાણ સંભાળી શકે?
આરબીઆઈ માટે મુશ્કેલી માત્ર રૂપિયા સુધી સીમિત નથી. ઓગસ્ટમાં છૂટક મોંઘવારી વધીને ૪.૮૨ ટકા થઈ છે—જુલાઈમાં તે ૪.૪૫ ટકા હતી. એટલે મોંઘવારી સતત ત્રીજા મહિને આરબીઆઈના ૪ ટકાના મધ્યમ લક્ષ્યથી ઉપર રહી છે. ખાદ્ય મોંઘવારી તો ૫.૯૫ ટકા સુધી પહોંચી છે. ડુંગળીના ભાવમાં વાર્ષિક વધારો ૪૮.૨૭ ટકા અને લસણમાં ૪૩.૬૦ ટકા નોંધાયો છે. એટલે મોંઘવારી હવે માત્ર આંકડો નથી; તે ઘરના રસોડા સુધી પહોંચેલો ખર્ચ છે.
અહીંથી આરબીઆઈની સાચી કસોટી શરૂ થાય છે.
એક બાજુ મોંઘવારી છે, બીજી બાજુ વિકાસ. વ્યાજદર વધારવાથી રૂપિયાને ટેકો મળી શકે, ડોલર આધારિત આયાતની મોંઘવારીને કાબૂમાં રાખવામાં મદદ મળી શકે અને સ્થાનિક નાણાકીય પરિસ્થિતિ વધુ કડક બની શકે. પરંતુ તેની બીજી બાજુ પણ છે—ઘરલોન મોંઘી થઈ શકે, વાહન અને વ્યક્તિગત લોનના હપ્તા વધી શકે, ઉદ્યોગો માટે મૂડીની કિંમત વધી શકે અને નાના તથા મધ્યમ ઉદ્યોગોના વિસ્તરણ પર બ્રેક લાગી શકે.
આ જ કારણ છે કે આગામી ૫થી ૭ ઓક્ટોબરની આરબીઆઈની નાણાકીય નીતિ બેઠક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની છે. ૨૫ સપ્ટેમ્બરના અર્થશાસ્ત્રીઓ અને બજાર નિષ્ણાતોના એક સર્વેમાં બહુમતી અભિપ્રાય એવો હતો કે આરબીઆઈ ૨૫ બેઝિસ પોઈન્ટનો વધારો કરીને રેપો દર ૫.૫૦ ટકા કરી શકે છે. આવું થાય તો ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૩ પછીનો પ્રથમ વધારો હશે. જોકે કેટલાક નિષ્ણાતો ઓક્ટોબરને બદલે ડિસેમ્બરમાં નિર્ણયની શક્યતા પણ માને છે.
પરંતુ અહીં એક મૂળભૂત પ્રશ્ન છે—શું આરબીઆઈએ ફેડની નકલ કરવી જોઈએ?
જવાબ સીધો નથી. અમેરિકાની અર્થવ્યવસ્થા અને ભારતની અર્થવ્યવસ્થાની સ્થિતિ એકસરખી નથી. ભારતની નાણાકીય નીતિ અમેરિકાના ફેડના નિર્ણયની નકલ બની જાય તો તે નીતિ નહીં, પરંતુ પ્રતિક્રિયા બની જશે. આરબીઆઈએ પોતાના દેશમાં મોંઘવારી, ખાદ્ય ભાવ, વૃદ્ધિ, રોજગાર, બેન્કિંગ પ્રવાહિતા, મૂડીપ્રવાહ અને રૂપિયાની સ્થિતિ—આ બધા પરિબળોને એકસાથે જોવાના છે.
પરંતુ બીજી બાજુ આંખ બંધ કરીને બેસી રહેવું પણ જોખમી છે. અમેરિકાનો ૧૦ વર્ષનો બોન્ડ યિલ્ડ ૫.૧ ટકાથી ઉપર ગયો છે. ઊંચા અમેરિકન વ્યાજદર અને મજબૂત ડોલર વૈશ્વિક મૂડીને અમેરિકાની તરફ ખેંચી શકે છે. ભારતમાંથી વિદેશી મૂડી બહાર જાય અને સાથે ક્રૂડ ૧૦૫-૧૦૬ ડોલર આસપાસ રહે તો રૂપિયા પર બેવડું દબાણ આવી શકે છે.
અને ભારતની સૌથી મોટી નબળાઈ અહીં જ છે—ઊર્જા આયાત.
રૂપિયો નબળો પડે અને ક્રૂડ મોંઘું થાય ત્યારે ભારતને એક જ બેરલ તેલ માટે વધુ રૂપિયા ચૂકવવા પડે. પરિણામે પરિવહન ખર્ચ, ઉત્પાદન ખર્ચ અને અંતે ગ્રાહકના ખિસ્સા પર ભાર વધે. એટલે રૂપિયાની નબળાઈ અને ક્રૂડના ઊંચા ભાવનું સંયોજન મોંઘવારી માટે જોખમી છે.
આરબીઆઈ સામે હવે ખરેખર બે ધારની તલવાર છે. દર વધારશે તો વિકાસ અને ધિરાણ પર દબાણ; દર નહીં વધારે તો રૂપિયા, મૂડીપ્રવાહ અને આયાતી મોંઘવારીનું જોખમ. એટલે આગામી નિર્ણય માત્ર રેપો રેટનો નિર્ણય નહીં, પરંતુ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની દિશાનો સંકેત બનશે.
જરૂર છે સંતુલિત અને ડેટા આધારિત નીતિની. મોંઘવારીને અવગણીને વિકાસની વાત કરવી ખતરનાક છે, પરંતુ મોંઘવારીના ભયમાં વિકાસનું ગળું દબાવવું પણ એટલું જ નુકસાનકારક છે. આરબીઆઈએ ફેડના પગલે પગલું ભરવાનું નથી; ભારતના આંકડાઓને જોઈને ભારત માટે યોગ્ય પગલું ભરવાનું છે.
આજે સવાલ એ નથી કે આરબીઆઈ વ્યાજદર વધારશે કે નહીં. સવાલ એ છે કે તે મોંઘવારીની આગ બુઝાવવા કેટલું પાણી વાપરે અને વિકાસનું એન્જિન ઠંડું ન પડી જાય તેની કેટલી કાળજી રાખે. કારણ કે વ્યાજદરનો એક ખોટો નિર્ણય માત્ર શેરબજારને નહીં—ઘરનું બજેટ, ઉદ્યોગની મૂડી, રોજગાર અને સમગ્ર અર્થતંત્રને અસર કરી શકે છે.
હવે આરબીઆઈની કસોટી છે—ફેડને અનુસરવાની નહીં, પરંતુ ભારત માટે યોગ્ય રસ્તો પસંદ કરવાની.
નરેન્દ્ર જોષી
