તંત્રીની કલમે….
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ચાલતી અથડામણો વચ્ચે થયેલું યુદ્ધવિરામ ફરીથી ડગમગી રહ્યું છે. તાજેતરમાં ઈઝરાયલ, ઈરાન અને અમેરિકાના હિતો સાથે જોડાયેલા સૈન્ય હુમલાઓ અને મિસાઇલ પ્રહારોને કારણે મધ્યપૂર્વ ફરી એકવાર સંઘર્ષના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ઈરાને અમેરિકા અને ઈઝરાયલ પર યુદ્ધવિરામના ભંગનો આરોપ મૂક્યો છે, જ્યારે બંને પક્ષો એકબીજાને જવાબદાર ઠેરવી રહ્યા છે. પરિણામે સમગ્ર વિશ્વમાં ફરી એકવાર યુદ્ધના વાદળો ઘેરાયા છે.
મધ્યપૂર્વ માત્ર એક પ્રાદેશિક રાજકીય વિસ્તાર નથી, પરંતુ વિશ્વની ઊર્જા વ્યવસ્થાનું હૃદય છે. હોર્મુઝની ખાડીમાંથી વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં તેલ અને ગેસનું પરિવહન થાય છે. આ માર્ગમાં કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતા ઊભી થાય તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડે છે. હાલમાં ફરી વધેલા તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં તેલના ભાવમાં અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે અને રોકાણકારોમાં ચિંતા વધી રહી છે.
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતોનો મોટો ભાગ આયાત કરે છે. જો મધ્યપૂર્વમાં યુદ્ધ વિસ્તરે અને તેલ પુરવઠો ખોરવાય, તો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધશે, પરિવહન ખર્ચ વધશે અને મોંઘવારીમાં વધારો થશે. સામાન્ય નાગરિકથી લઈને ઉદ્યોગપતિ સુધી દરેકને તેની અસર અનુભવવી પડશે. આયાત ખર્ચ વધવાથી રૂપિયો પણ દબાણ હેઠળ આવી શકે છે.
ભારતીય શેરબજાર પર પણ તેની અસર જોવા મળી શકે છે. સામાન્ય રીતે યુદ્ધ અને અનિશ્ચિતતા રોકાણકારોને સુરક્ષિત રોકાણ તરફ ધકેલે છે. પરિણામે શેરબજારમાં વેચવાલી વધે છે. ખાસ કરીને એરલાઇન્સ, લોજિસ્ટિક્સ, કેમિકલ્સ અને ઊર્જા આધારિત ઉદ્યોગો વધુ અસરગ્રસ્ત બની શકે છે. બીજી તરફ સોનું અને અન્ય સુરક્ષિત સંપત્તિઓમાં રોકાણ વધવાની સંભાવના રહે છે.
વિશ્વ અર્થતંત્ર પહેલેથી જ મોંઘવારી, ઊંચા વ્યાજદરો અને ધીમી વૃદ્ધિના પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. આવા સમયે મધ્યપૂર્વમાં યુદ્ધની શક્યતા વૈશ્વિક વૃદ્ધિ માટે મોટો ઝટકો બની શકે છે. જો હોર્મુઝ માર્ગમાં અવરોધ ઊભો થાય અથવા તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે, તો અમેરિકા, યુરોપ, ચીન અને ભારત સહિતની અર્થવ્યવસ્થાઓ પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
રાજકીય દ્રષ્ટિએ પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. યુદ્ધવિરામનો હેતુ શાંતિ માટે સમય અને સંવાદ માટે અવકાશ આપવાનો હતો. પરંતુ વારંવારના ભંગથી વિશ્વાસનો અભાવ વધે છે. જ્યારે પક્ષો એકબીજાને દોષારોપણમાં વ્યસ્ત રહે છે ત્યારે વાટાઘાટો નબળી પડે છે અને યુદ્ધની સંભાવના મજબૂત બને છે. તાજેતરના દિવસોમાં મિસાઇલ હુમલાઓ અને પ્રતિકારાત્મક કાર્યવાહી એ જ દિશામાં સંકેત આપી રહી છે.
ભારત માટે આ સમય સંતુલિત કૂટનીતિનો છે. ભારતના અમેરિકા, ઈઝરાયલ તેમજ મધ્યપૂર્વના દેશો સાથે સારા સંબંધો છે. તેથી ભારતે શાંતિ, સંવાદ અને રાજદ્વારી ઉકેલનું સમર્થન ચાલુ રાખવું જોઈએ. સાથે જ ઊર્જા સ્ત્રોતોના વૈવિધ્યીકરણ, વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર અને વૈકલ્પિક ઊર્જા ક્ષેત્રે રોકાણ વધારવાની જરૂર છે જેથી ભવિષ્યના આવા આંચકાઓનો પ્રભાવ ઓછો થઈ શકે.
આ સંકટનો ઉકેલ માત્ર સૈન્ય શક્તિથી શક્ય નથી. લાંબા ગાળાની શાંતિ માટે સંવાદ, વિશ્વાસ નિર્માણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થતા જરૂરી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, યુરોપિયન દેશો અને પ્રાદેશિક શક્તિઓએ બંને પક્ષોને ફરી વાટાઘાટના ટેબલ પર લાવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. યુદ્ધ કોઈ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ નથી; તે માત્ર નવા સંઘર્ષો અને નવી પીડાઓને જન્મ આપે છે.
આજે વિશ્વ એક એવા વળાંક પર ઊભું છે જ્યાં એક ખોટું પગલું વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને માનવતાને ભારે કિંમત ચૂકવાવી શકે છે. યુદ્ધવિરામનું તૂટવું માત્ર અમેરિકા અને ઈરાનની સમસ્યા નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે ચેતવણી છે. શાંતિનો માર્ગ મુશ્કેલ હોઈ શકે, પરંતુ યુદ્ધનો માર્ગ હંમેશા વધુ વિનાશક સાબિત થાય છે. તેથી વિશ્વ સમુદાયે સમયસર હસ્તક્ષેપ કરીને તણાવ ઘટાડવા અને સ્થાયી શાંતિ સ્થાપવા માટે ગંભીર પ્રયાસો કરવા જોઈએ. આજે એ જ સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે.
નરેન્દ્ર જોષી
