તંત્રીની કલમે….
નાગરિકની ખાનગી જિંદગીમાં કોઈને બિનજરૂરી ડોકિયું કરવાનો અધિકાર નથી, પરંતુ સત્તાના બંધ દરવાજા પાછળ શું ચાલી રહ્યું છે તે જાણવાનો અધિકાર પણ લોકશાહીમાં એટલો જ મહત્ત્વનો છે. એક તરફ નાગરિકની વ્યક્તિગત માહિતીનો દુરુપયોગ અટકાવવો જરૂરી છે, તો બીજી તરફ એ જ સુરક્ષાના નામે ભ્રષ્ટાચાર, સત્તાનો દુરુપયોગ અને જાહેર હિત સાથે જોડાયેલી ગેરરીતિઓ પર પડદો પડી જાય તો લોકશાહીના પાયાને જ નુકસાન થાય. પ્રશ્ન કાયદો બનાવવાનો નથી, પરંતુ કાયદાની સીમા ક્યાં નક્કી થશે અને તેનો દુરુપયોગ થાય તો નાગરિકનો અવાજ કોણ સાંભળશે તેનો છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં વ્યક્તિનું નામ, સરનામું, નાણાકીય વ્યવહારો, આરોગ્યની વિગતો અને ઓનલાઇન પ્રવૃત્તિઓ અમૂલ્ય માહિતી બની ગયાં છે. આવી માહિતીનો ઉપયોગ કરીને છેતરપિંડી, ઓળખની ચોરી, નાણાકીય લૂંટ અને વ્યક્તિગત બદનામીના બનાવો બની શકે છે. તેથી વ્યક્તિગત માહિતીની સુરક્ષા માટે મજબૂત કાયદો હોવો સમયની જરૂરિયાત છે. પરંતુ સુરક્ષાનું કવચ એટલું જાડું ન હોવું જોઈએ કે તેની પાછળ છુપાયેલી જાહેર હિતની હકીકતો પણ અદૃશ્ય બની જાય.
કેન્દ્ર સરકારે ૨૦૨૩માં ડિજિટલ વ્યક્તિગત માહિતી સંરક્ષણ અધિનિયમ ઘડ્યો અને નવેમ્બર ૨૦૨૫માં તેના નિયમો જાહેર કર્યા. હવે ડિજિટલ સમાચાર પ્રકાશકોના સંગઠને પત્રકારત્વ માટે સ્પષ્ટ છૂટછાટ ન હોવાના મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટમાં કાયદાને પડકાર્યો છે. ૨૭ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને જવાબ આપવા નોટિસ પાઠવી હતી. આ મામલે આગામી સુનાવણી ૧૭ નવેમ્બરે થવાની છે. અદાલતે હજુ કાયદાની બંધારણીય માન્યતા અંગે અંતિમ નિર્ણય આપ્યો નથી.
સમાચાર સંસ્થાઓની ચિંતા ગંભીર છે. માની લો કે કોઈ પત્રકાર સરકારી કચેરીમાં ભ્રષ્ટાચાર, જાહેર નાણાંની ગેરરીતિ કે સત્તાધારી વ્યક્તિની મિલીભગત અંગે તપાસ કરે છે. તપાસ દરમિયાન તેને દસ્તાવેજો, વ્યવહારોની વિગતો અને સંબંધિત વ્યક્તિઓની માહિતી મેળવવી પડે છે. જો દરેક કિસ્સામાં સંબંધિત વ્યક્તિની સંમતિ મેળવવાની ફરજ ઊભી થાય, તો શું આરોપી પોતે જ પોતાની સામેના સમાચાર રોકી શકશે? શું ગુપ્ત માહિતી આપનાર વ્યક્તિની ઓળખ જાહેર કરવાનું દબાણ ઊભું થઈ શકે? આવા પ્રશ્નો પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા માટે નિર્ણાયક છે.
પરંતુ બીજી બાજુ, પત્રકારત્વના નામે કોઈની ખાનગી તસવીરો, આરોગ્યની વિગતો કે પરિવારની અંગત માહિતી પ્રકાશિત કરવાની છૂટ પણ આપી શકાય નહીં. જાહેર હિત અને લોકોની જિજ્ઞાસા વચ્ચે તફાવત છે. કોઈ વ્યક્તિની ખાનગી જિંદગી જાહેર કરવાથી ભ્રષ્ટાચાર બહાર આવતો હોય તો તે એક બાબત છે; માત્ર સનસનાટી ફેલાવવા અંગત વિગતો પ્રકાશિત કરવી બીજી બાબત છે. તેથી ઉકેલ સંપૂર્ણ છૂટછાટમાં નહીં, પરંતુ જવાબદાર પત્રકારત્વ અને સ્પષ્ટ કાનૂની મર્યાદામાં છે.
આ વિવાદનું એક મહત્ત્વનું પાસું માહિતી અધિકાર સાથે પણ જોડાયેલો છે. કાયદામાં કરાયેલા સુધારાથી માહિતી અધિકાર અધિનિયમ હેઠળ વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર કરવાની જોગવાઈઓના વ્યાપ અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. સરકારી અધિકારીની ખાનગી માહિતી અને જાહેર ફરજ સાથે સંબંધિત માહિતી એકસરખી ગણી શકાય નહીં. જાહેર નાણાંના ઉપયોગ, સરકારી નિર્ણયોના આધાર અને પદના સંભવિત દુરુપયોગ અંગેની માહિતી માત્ર વ્યક્તિગત હોવાના કારણે આપોઆપ ગુપ્ત બની જાય, તો પારદર્શિતાનું શું થશે?
હવે સરકારે અને સંસદે કેટલીક બાબતો સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ. પ્રથમ, જાહેર હિત માટે કરવામાં આવતી સદ્ભાવનાપૂર્ણ પત્રકારત્વની તપાસને સ્પષ્ટ અને યોગ્ય કાનૂની રક્ષણ મળવું જોઈએ. બીજું, વ્યક્તિગત માહિતીના દુરુપયોગ સામે ફરિયાદ અને વળતરની વ્યવસ્થા મજબૂત હોવી જોઈએ. ત્રીજું, પત્રકારો, સમાચાર સંસ્થાઓ, નાગરિક અધિકાર સંગઠનો અને કાનૂની નિષ્ણાતો સાથે ચર્ચા કરીને માર્ગદર્શિકા ઘડવી જોઈએ. ચોથું, ગુપ્ત માહિતી આપનાર સૂત્રોની ઓળખ સુરક્ષિત રાખવા અને જાહેર હિતમાં પ્રકાશિત સમાચારને માત્ર અસુવિધાજનક હોવાના કારણે દૂર કરાવવાના પ્રયાસો અટકાવવા સ્વતંત્ર સમીક્ષાની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
આખરે, વ્યક્તિગત માહિતીની સુરક્ષા અને પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા એકબીજાની દુશ્મન નથી. બંનેનો હેતુ નાગરિકના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો છે. પરંતુ કાયદાનો અમલ એવો હોવો જોઈએ કે સામાન્ય નાગરિકની ખાનગી જિંદગી સુરક્ષિત રહે અને સત્તાધીશો જાહેર જવાબદારીમાંથી છટકી ન શકે. લોકશાહીમાં સરકારની ટીકા કરવી ગુનો નથી અને વ્યક્તિગત ગોપનીયતાનું ઉલ્લંઘન કરવું પત્રકારત્વ નથી.
આર્થિક કે રાજકીય સત્તા હોય કે સરકારી હોદ્દો, કોઈને કાયદાથી ઉપર રાખી શકાય નહીં. તેવી જ રીતે, વ્યક્તિગત માહિતીની સુરક્ષાના નામે સત્યને કેદ પણ કરી શકાય નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટ સામેનો પડકાર આ બંને અધિકારો વચ્ચે બંધારણીય સંતુલન સ્થાપિત કરવાનો છે. સરકારની જવાબદારી કાયદાને યોગ્ય ઠેરવવાની સાથે તેની મર્યાદાઓ પણ સ્પષ્ટ કરવાની છે. કારણ કે સ્વસ્થ લોકશાહીમાં નાગરિકની ગોપનીયતા સુરક્ષિત હોવી જોઈએ અને સત્તાને પ્રશ્ન પૂછતો પત્રકાર પણ નિર્ભય હોવો જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
