તંત્રીની કલમે….
પશ્ચિમ એશિયાના રણમેદાનમાં છેલ્લા કેટલાય સમયથી ચાલી રહેલા લોહિયાળ સંઘર્ષ વચ્ચે અચાનક આવેલી યુદ્ધવિરામની જાહેરાતે સમગ્ર વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ઈરાન સાથે બે સપ્તાહના યુદ્ધવિરામની ઘોષણા એ માત્ર લશ્કરી વ્યૂહરચના છે કે પછી કોઈ મોટા પરિવર્તનનો સંકેત, તે અત્યારે ચર્ચાનો કેન્દ્રબિંદુ બન્યો છે. સોશિયલ મીડિયા અને કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય માધ્યમોમાં આને ટ્રમ્પની ’પીછેહઠ’ અથવા ’શરણાગતિ’ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે, પરંતુ શું ખરેખર એક શક્તિશાળી રાષ્ટ્રનો પ્રમુખ આવી રીતે નમતું જોખે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર મેળવવા માટે આપણે આ ઘટનાક્રમના ઊંડાણમાં ઉતરવું પડશે.
સૌ પ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે આ યુદ્ધવિરામ કયા સંજોગોમાં આવ્યો છે. ટ્રમ્પે જે રીતે ૮ એપ્રિલની સમયમર્યાદા (ડેડલાઈન) નક્કી કરી હતી અને ઈરાનને ’પાષાણ યુગ’માં મોકલી દેવાની ધમકી આપી હતી, તે જોતા વિશ્વ એક ભયાનક પરમાણુ યુદ્ધની અણી પર હોય તેવું લાગતું હતું. પરંતુ ડેડલાઈનના ગણતરીના કલાકો પહેલા જ પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતા અને ઈરાનના ૧૦-મુદ્દાના પ્રસ્તાવ પર સંમતિ સાધવી એ મુત્સદ્દીગીરીનો વિજય કહી શકાય. ટ્રમ્પ પ્રશાસનનો દાવો છે કે તેઓએ તેમના તમામ સૈન્ય ઉદ્દેશ્યો પ્રાપ્ત કરી લીધા છે – જેમાં ઈરાનની ૯૦ ટકા શસ્ત્ર ફેક્ટરીઓ અને હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીનો નાશ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. જો આ વાત સાચી હોય, તો ટ્રમ્પ માટે આ શરણાગતિ નહીં પણ ’મિશન એકમ્પ્લીશ્ડ’ (મિશન પૂર્ણ) ની સ્થિતિ છે.
બીજી તરફ, ટીકાકારો આને ટ્રમ્પની ’યુ-ટર્ન’ નીતિ ગણાવી રહ્યા છે. સોશિયલ મીડિયા પર ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ મુજબ, જે નેતા એક આખી સંસ્કૃતિને મિટાવી દેવાની વાત કરતા હતા, તેઓ અચાનક વાટાઘાટોની ટેબલ પર કેવી રીતે આવી ગયા? શું આ ઈરાન સામેનો પરાજય છે? ના, વાસ્તવમાં આ ’સ્ટ્રેટેજિક રિટ્રીટ’ (વ્યૂહાત્મક પીછેહઠ) હોઈ શકે છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હંમેશા ’ડીલ મેકર’ તરીકેની પોતાની છબીને પસંદ કરે છે. તેઓ જાણે છે કે લાંબુ ચાલતું યુદ્ધ અમેરિકાના અર્થતંત્રને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા હોય. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ) ખોલાવવી એ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ખાસ કરીને અમેરિકામાં મોંઘવારી ઘટાડવા માટે અનિવાર્ય હતું.
ઈરાન માટે પણ આ યુદ્ધવિરામ કોઈ વિજયથી ઓછો નથી. તેની સૈન્ય તાકાતને મોટું નુકસાન થયું હોવા છતાં, તે અમેરિકા જેવા મહાશક્તિશાળી દેશને વાતચીત કરવા માટે મજબૂર કરી શક્યું છે. ઈરાનનો ૧૦-મુદ્દાનો પ્રસ્તાવ, જેમાં સેન્ક્શન્સ (પ્રતિબંધો) હટાવવાની અને યુરેનિયમ સંવર્ધનની મંજૂરીની માંગ છે, તે સાબિત કરે છે કે તે હજુ પણ પોતાની શરતો પર રમત રમવા માંગે છે.
પરંતુ સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આ ૧૪ દિવસનો યુદ્ધવિરામ કાયમી શાંતિ લાવશે? ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે પશ્ચિમ એશિયામાં આવા અનેક વિરામો આવ્યા છે, જે પછીથી વધુ ભયાનક સંઘર્ષમાં પરિણમ્યા છે. જો ઈરાન પોતાની પરમાણુ જીદ નહીં છોડે અથવા જો ટ્રમ્પની માંગણીઓ વધુ કડક બનશે, તો આ શાંતિ માત્ર ’તોફાન પહેલાની શાંતિ’ સાબિત થઈ શકે છે.
ભારત જેવા દેશો માટે આ યુદ્ધવિરામ ખૂબ જ રાહતના સમાચાર છે. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઘટાડો અને શેરબજારમાં જોવા મળેલો ઉછાળો એ વાતનું પ્રતીક છે કે દુનિયાને યુદ્ધ નહીં પણ વેપાર અને શાંતિ જોઈએ છે. બીએસઈ અને નિફ્ટીમાં આવેલી તેજી એ રોકાણકારોનો ટ્રમ્પની આ ’પીછેહઠ’ (કે જે ખરેખર સમજદારી છે) પ્રત્યેનો ભરોસો દર્શાવે છે.
જો કે આને ટ્રમ્પની શરણાગતિ કહેવી એ ઉતાવળ ગણાશે. આ એક અત્યંત જટિલ ભૌગોલિક રાજકીય ચેસની રમત છે, જેમાં એક ચાલ પાછળ લેવી એ ઘણીવાર મોટી જીત માટેની તૈયારી હોય છે. વિશ્વએ અત્યારે આ યુદ્ધવિરામનું સ્વાગત કરવું જોઈએ, પરંતુ સાથે સાથે એ પણ યાદ રાખવું જોઈએ કે જ્યાં સુધી મૂળભૂત વિવાદોનો ઉકેલ નહીં આવે, ત્યાં સુધી પશ્ચિમ એશિયાનો આ જ્વાળામુખી ગમે ત્યારે ફરી ફાટી શકે છે. ઇસ્લામાબાદમાં યોજાનારી આગામી બેઠક નક્કી કરશે કે આ માત્ર ’બ્રેક’ છે કે ખરેખર શાંતિનો નવો સૂર્યોદય.
નરેન્દ્ર જોષી
