નરેન્દ્ર જોષી
ભારતની લોકશાહીનું સૌંદર્ય તેની વિવિધતામાં રહેલું છે. દેશના વિવિધ રાજ્યો પોતાની સાંસ્કૃતિક, ભાષાકીય અને રાજકીય વિશેષતાઓ ધરાવે છે, પરંતુ જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો પ્રશ્ન આવે છે ત્યારે સમગ્ર દેશ એક એકમ તરીકે વિચારતો હોય છે. ભારતની સરહદો માત્ર ભૌગોલિક રેખાઓ નથી; તે દેશની સંપ્રભુતા, સુરક્ષા અને અખંડિતતાના પ્રતીક છે. આ કારણે સરહદો સાથે જોડાયેલા કોઈપણ નિર્ણયને માત્ર પ્રાદેશિક અથવા રાજકીય દૃષ્ટિકોણથી જોવો યોગ્ય નથી. પશ્ચિમ બંગાળમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરહદ સુરક્ષા, ગેરકાયદેસર ઘૂસણખોરી, બોર્ડર ફેન્સિંગ અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોને લઈને જે ચર્ચાઓ થઈ રહી છે તે માત્ર એક રાજ્ય સુધી મર્યાદિત નથી. તેના પ્રભાવ ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, આંતરિક રાજકારણ અને ભવિષ્યની નીતિઓ પર પણ પડી શકે છે.
પશ્ચિમ બંગાળની વિશેષતા એ છે કે તે બાંગ્લાદેશ સાથેની સૌથી લાંબી સરહદ ધરાવે છે. આ સરહદ હજારો ગામો, ખેતીના વિસ્તારો, નદીઓ અને જંગલોમાંથી પસાર થાય છે. ભૌગોલિક પરિસ્થિતિને કારણે અહીં સરહદની દેખરેખ રાખવી સરળ નથી. ઘણા વિસ્તારો એવા છે જ્યાં દિવસ દરમિયાન પણ સરહદની સ્પષ્ટ ઓળખ કરવી મુશ્કેલ બને છે. વર્ષોથી આ વિસ્તારો ગેરકાયદેસર અવરજવર, દાણચોરી અને અન્ય સુરક્ષા સંબંધિત પડકારો માટે જાણીતા રહ્યા છે. તેથી જ્યારે પણ સરહદ વ્યવસ્થાપન અંગે કોઈ નિર્ણય લેવામાં આવે છે ત્યારે તેની અસર સ્થાનિક સ્તરથી લઈને રાષ્ટ્રીય સ્તર સુધી અનુભવાય છે.
ભારતના સુરક્ષા નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી કહી રહ્યા છે કે સરહદ સુરક્ષા માત્ર સૈનિકો અથવા બોર્ડર સિક્યુરિટી ફોર્સની જવાબદારી નથી. તેમાં રાજ્ય સરકારો, સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને સરહદી વિસ્તારોમાં વસતા લોકોની પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોય છે. જો આ તમામ વચ્ચે સુમેળ રહે તો સરહદ વધુ સુરક્ષિત બને છે, પરંતુ જો કોઈ સ્તરે સંકલનનો અભાવ રહે તો સુરક્ષામાં ખામી સર્જાઈ શકે છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં ઘણીવાર કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકાર વચ્ચેના મતભેદો ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે. રાજકીય પક્ષો એકબીજા પર આરોપો લગાવતા રહ્યા છે, પરંતુ મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે શું રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા જેવા વિષયને રાજકીય સ્પર્ધાથી ઉપર રાખી શકાય?
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધો આજે અગાઉ કરતાં સારા છે. વેપાર, પરિવહન, સુરક્ષા સહકાર અને સાંસ્કૃતિક સંબંધોના ક્ષેત્રોમાં બંને દેશોે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી શરે તેમ છે. તેમ છતાં સરહદ સાથે જોડાયેલા કેટલાક પ્રશ્નો હજુ પણ પડકારરૂપ છે. ગેરકાયદેસર પ્રવેશ, માનવ તસ્કરી, નશીલા પદાર્થોની હેરફેર અને અન્ય ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ સમયાંતરે સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે ચિંતા ઉભી કરે છે. આ પરિસ્થિતિમાં સરહદને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે ફેન્સિંગ, ટેકનોલોજી આધારિત દેખરેખ અને ઝડપી માહિતી વિનિમય જેવી વ્યવસ્થાઓ જરૂરી બની જાય છે.
પશ્ચિમ બંગાળના રાજકારણમાં સરહદનો મુદ્દો નવી બાબત નથી. ઘણા વર્ષોથી ચૂંટણી દરમિયાન આ પ્રશ્ન મુખ્ય ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. એક તરફ કેટલાક રાજકીય પક્ષો ગેરકાયદેસર ઘૂસણખોરીને રાજ્યની લોકસાંખ્યિક રચના અને સુરક્ષા માટે ખતરો ગણાવે છે. બીજી તરફ કેટલાક પક્ષો માનવ અધિકારો અને સામાજિક સંવેદનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને વધુ સંતુલિત અભિગમ અપનાવવાની વાત કરે છે. પરિણામે આ મુદ્દો માત્ર સુરક્ષાનો પ્રશ્ન ન રહીને રાજકીય ચર્ચાનો કેન્દ્ર બની ગયો છે.
ઘૂસણખોરીના પ્રશ્નને લઈને સમાજમાં વિવિધ અભિપ્રાયો જોવા મળે છે. કેટલાક લોકો માને છે કે આ સમસ્યા વધારીને રજૂ કરવામાં આવે છે, જ્યારે અન્ય લોકોનું માનવું છે કે જો સમયસર નિયંત્રણ ન લાવવામાં આવે તો તેની ગંભીર અસર થઈ શકે છે. હકીકત કદાચ આ બંને વચ્ચે ક્યાંક રહેલી છે. જોકે પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણીઓ પછી ભૂસણખોરીનું જે ચિત્ર ઉપસેલ છે તે ખરેખર ગભીર છે અને નવી બીજેપી સરકાર તેના પર પગલાં લેવા કટીબધ્ધ પણ છે. કોઈપણ દેશ માટે પોતાની સરહદો પર નિયંત્રણ જાળવવું જરૂરી છે, કારણ કે તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. સાથે સાથે જો દેશ હિતમાં હોય તો જ માનવતાવાદી દૃષ્ટિકોણ પણ સંપૂર્ણપણે અવગણી શકાય તેમ નથી. આ બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જ નીતિનિર્માતાઓ માટે સૌથી મોટો પડકાર છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં સરહદી વિસ્તારોના લોકોનું જીવન પણ આ ચર્ચાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તેઓ દરરોજ સરહદ સાથે જોડાયેલી વાસ્તવિકતાઓનો સામનો કરે છે. કેટલાક ગામોમાં તો ખેતીની જમીન સરહદની નજીક હોવાથી સુરક્ષા વ્યવસ્થાના કારણે ખેડૂતોને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. બીજી તરફ તેઓ જ લોકો ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓના જોખમોને પણ નજીકથી અનુભવે છે. તેથી કોઈપણ નીતિ બનાવતી વખતે સ્થાનિક લોકોની જરૂરિયાતો અને સુરક્ષા બંનેને ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી બને છે.
સરહદ સુરક્ષા અંગેની ચર્ચામાં ઘૂસણખોરી તો છે જે પણ તે સાથે એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો દાણચોરીનો પણ છે. બોર્ડર વિસ્તારોમાં પશુઓ, નશીલા પદાર્થો, સોનું, નકલી ચલણી નોટો અને અન્ય ચીજવસ્તુઓની હેરફેરના બનાવો સમયાંતરે સામે આવતા રહે છે. આવા ગેરકાયદેસર નેટવર્ક માત્ર આર્થિક નુકસાન જ કરતા નથી, પરંતુ તેઓ કાયદો અને વ્યવસ્થાને પણ પડકાર આપે છે. ઘણીવાર આ નેટવર્કો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કાર્યરત હોય છે, જેના કારણે તેમની સામે કાર્યવાહી કરવી વધુ જટિલ બની જાય છે.
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં ટેકનોલોજીનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. આજે વિશ્વના અનેક દેશો સરહદોની સુરક્ષા માટે ડ્રોન, સ્માર્ટ સેન્સર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને સેટેલાઇટ મોનિટરિંગનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. ભારતે પણ આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે. પશ્ચિમ બંગાળ જેવી લાંબી અને જટિલ સરહદ ધરાવતા વિસ્તારમાં આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સુરક્ષાને વધુ અસરકારક બનાવી શકે છે. માત્ર માનવબળ પર આધાર રાખવાને બદલે ટેકનોલોજી અને માનવબળનું સંયોજન ભવિષ્યનો માર્ગ બની શકે છે.
રાજકીય દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો પશ્ચિમ બંગાળના નિર્ણયોનો પ્રભાવ રાજ્યની બહાર પણ પડે છે. કારણ કે આ મુદ્દા રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બને છે. જ્યારે સરહદ સુરક્ષાને લઈને કોઈ વિવાદ ઊભો થાય છે ત્યારે તેની અસર સંસદથી લઈને ચૂંટણી પ્રચાર સુધી જોવા મળે છે. વિવિધ રાજકીય પક્ષો પોતાના અભિગમ અનુસાર તેને રજૂ કરે છે અને મતદારોને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ લાંબા ગાળે જોવામાં આવે તો કોઈપણ રાજ્ય અથવા સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર વિશ્વાસ જાળવવાનો હોય છે. લોકોને વિશ્વાસ હોવો જોઈએ કે સુરક્ષા, વિકાસ અને માનવ અધિકારો વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવામાં આવી રહ્યું છે.
ભારત આજે વૈશ્વિક મંચ પર વધુ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. વિશ્વની મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સ્થાન મેળવવા અને વ્યૂહાત્મક શક્તિ તરીકે ઉભરવા માટે આંતરિક સ્થિરતા અનિવાર્ય છે. આ સ્થિરતાનો એક મહત્વપૂર્ણ આધાર મજબૂત સરહદ વ્યવસ્થાપન છે. જો સરહદો સુરક્ષિત હોય, ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ હોય અને કેન્દ્ર તથા રાજ્યો વચ્ચે સહકાર હોય તો દેશ વધુ આત્મવિશ્વાસ સાથે આગળ વધી શકે છે.
પશ્ચિમ બંગાળના સંદર્ભમાં સૌથી જરૂરી બાબત એ છે કે સરહદ સુરક્ષાને માત્ર રાજકીય ચશ્માથી ન જોવી જોઈએ. આ મુદ્દો ન તો માત્ર એક પક્ષનો છે અને ન તો માત્ર એક રાજ્યનો. તે સમગ્ર દેશના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો વિષય છે. રાજકીય મતભેદો લોકશાહીની ઓળખ છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ પર વ્યાપક સહમતિ વિકસાવવી એ પણ લોકશાહીની જ જવાબદારી છે.
આજે જ્યારે વિશ્વભરમાં સુરક્ષાના પડકારોનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું છે ત્યારે ભારતે પણ પોતાની વ્યૂહરચના સતત મજબૂત બનાવવી પડશે. પશ્ચિમ બંગાળ જેવા સરહદી રાજ્યો આ પ્રક્રિયામાં કેન્દ્રસ્થાને છે. ત્યાં લેવાતા નિર્ણયોનો પ્રભાવ માત્ર આજના રાજકારણ પર નહીં, પરંતુ આવનારી પેઢીઓના સુરક્ષિત અને સ્થિર ભારતના નિર્માણ પર પણ પડશે.
