તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતના ગીરના જંગલોમાં સિંહની ગર્જના માત્ર એક પ્રાણીનો અવાજ નથી, પરંતુ ગુજરાતની ઓળખ, ગૌરવ અને કુદરતી વારસાનું પ્રતીક છે. એશિયાઈ સિંહનું એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન હોવાનો ગૌરવ ધરાવતા ગુજરાતમાં સિંહોના સંરક્ષણ પાછળ કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ કરવામાં આવે છે. વન વિભાગના અધિકારીઓ, કર્મચારીઓ, આધુનિક સાધનો અને વિશાળ વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે. પરંતુ હવે સવાલ એ છે કે સિંહોની રક્ષા કરવાની જવાબદારી જેમના ખભા પર છે, તેમના જ વર્તન સામે સવાલો ઊભા થાય તો સિંહોનું રક્ષણ કરશે કોણ? અમરેલી જિલ્લાના આંબરડી સફારી પાર્કમાં મોટરસાઇકલ પર સવાર વનકર્મીઓ સિંહનો પીછો કરતા હોવાનો વાયરલ થયેલો વીડિયો સમગ્ર ગુજરાત માટે શરમજનક ચેતવણી સમાન છે. ત્રણ વનકર્મીઓને ફરજ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો છે. આ ઘટના માત્ર ત્રણ કર્મચારીઓની ભૂલનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ વન્યજીવ સંરક્ષણની સમગ્ર વ્યવસ્થાની જવાબદારીની કસોટી છે.
સૌથી ગંભીર બાબત એ છે કે સિંહ જેવા શક્તિશાળી અને સ્વતંત્ર વન્યજીવને મોટરસાઇકલ દ્વારા ઘેરીને દોડાવવાની જરૂર જ શા માટે પડી? વન વિભાગના અધિકારીઓએ એવો ખુલાસો કર્યો છે કે સિંહ તેના નિર્ધારિત વાડામાં પાછો જાય તે માટે કર્મચારીઓ તેને દિશા આપી રહ્યા હતા અને સામાન્ય રીતે આ કામગીરી જીપ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ વખતે મોટરસાઇકલનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. અધિકારીઓએ સિંહને હેરાન કરવાનો ઇરાદો ન હોવાનો પણ દાવો કર્યો છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે જો આ નિયમિત કામગીરી હતી તો તેના માટે નિર્ધારિત પદ્ધતિનું પાલન કેમ ન થયું? વન્યજીવ સાથે કામ કરતી વખતે તાલીમ, શિસ્ત અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિનું પાલન કરવું જરૂરી નથી? માત્ર ઇરાદો સારો હતો એવો ખુલાસો આપવાથી પદ્ધતિ સામે ઊભા થયેલા સવાલોનો અંત આવી જતો નથી.
આ ઘટનાની સાથે એક બીજો ગંભીર મુદ્દો પણ ચર્ચામાં આવવો જોઈએ. સફારી પાર્ક અને પ્રવાસન સ્થળોએ સિંહોને નજીકથી જોવાની ઘેલછા, વીઆઈપી મહેમાનોને વિશેષ દર્શન કરાવવાની લાલસા અને પ્રવાસનમાંથી વધુ આવક મેળવવાની દોડમાં ક્યાંક વન્યજીવોની સ્વતંત્રતા સાથે સમાધાન તો થતું નથી ને? જો કોઈ કર્મચારી કે અધિકારી નાણાકીય લાભ મેળવવા માટે સિંહોની અવરજવર નિયંત્રિત કરે, તેમને દોડાવે, પ્રવાસીઓની ઇચ્છા પ્રમાણે તેમની હાજરી સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરે અથવા ગેરકાયદે સુવિધાઓ પૂરી પાડે તો તે ગંભીર ગુનો ગણાવો જોઈએ. આવા પ્રકારની કોઈ ગેરરીતિ થાય છે કે નહીં તેની પણ નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જોઈએ. સંરક્ષણના નામે નાણાકીય લાભ મેળવવાની પ્રવૃત્તિ ચાલતી હોય તો તે સમગ્ર વ્યવસ્થા માટે કલંક સમાન છે.
સિંહો કોઈ અધિકારીની મિલકત નથી કે કોઈ પ્રવાસન વ્યવસાયનું મનોરંજનનું સાધન નથી. તેઓ કુદરતી વાતાવરણમાં સ્વતંત્ર રીતે જીવવાનો અધિકાર ધરાવે છે. સિંહોને જોવા આવતા પ્રવાસીઓની સંખ્યા વધે તે સારી બાબત છે, પરંતુ પ્રવાસન આવકની સરખામણીમાં વન્યજીવોની સુરક્ષા હંમેશાં પ્રથમ સ્થાને હોવી જોઈએ. ગીર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ, રસ્તા પર અકસ્માતો, રહેઠાણનો વિસ્તાર અને વન્યજીવોની સુરક્ષાના પડકારો પહેલેથી જ છે. તેમાં જો રક્ષકોની બેદરકારી પણ ઉમેરાય તો સંરક્ષણની વ્યવસ્થા સામે વિશ્વાસનો મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
રાજ્ય સરકારે હવે માત્ર નાના કર્મચારીઓ સામે કાર્યવાહી કરીને સંતોષ માનવો જોઈએ નહીં. આંબરડીની ઘટનાની નિષ્પક્ષ તપાસ કરીને સમગ્ર ઘટનાક્રમ, વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ભૂમિકા, સફારી પાર્કની કાર્યપદ્ધતિ અને પ્રવાસન વ્યવસ્થાનું પણ મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. સીસીટીવી અને દેખરેખની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી જોઈએ. વન્યજીવોને હેરાન કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિ સામે કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ. સંરક્ષણ માટે ફાળવાયેલા નાણાંનો ઉપયોગ અને તેના પરિણામોની જાહેર સમીક્ષા પણ થવી જોઈએ.
ગુજરાત સરકારે યાદ રાખવું જોઈએ કે સિંહોની સંખ્યા વધવી એ જ સંરક્ષણની સફળતા નથી. તેમની સ્વતંત્રતા, સલામતી અને કુદરતી જીવનનું રક્ષણ પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે. સિંહો ગુજરાતનું ગૌરવ છે, કોઈ અધિકારીની સત્તા દર્શાવવાનું સાધન નહીં. કરોડો રૂપિયાના ખર્ચ છતાં જો સિંહો પોતાના જ રખેવાળોથી અસુરક્ષિત અનુભવતા હોય તો આ વ્યવસ્થાની સફળતા સામે ગંભીર સવાલ ઊભા થાય છે. જંગલમાં સિંહની ગર્જના સંભળાવીને ગુજરાત ગૌરવ અનુભવે છે, પરંતુ એ ગર્જનાને મોટરસાઇકલના અવાજથી દબાવવાનો અધિકાર કોઈને નથી. રખેવાળ જ જો ભક્ષક બનવાની દિશામાં આગળ વધે તો સિંહોને બચાવશે કોણ? હવે સરકારનો જવાબ અને કાર્યવાહી બંને જરૂરી છે.
— નરેન્દ્ર જોષી
