તંત્રીની કલમે….
ભારતની લોકશાહીમાં હવે એક એવો પ્રશ્ન દરવાજે આવીને ઊભો છે, જેની અસર માત્ર આગામી ચૂંટણી પૂરતી નહીં રહે, પરંતુ આગામી અનેક દાયકાઓ સુધી દેશની રાજકીય દિશા નક્કી કરી શકે છે. પ્રશ્ન છે લોકસભા બેઠકોના સીમાંકનનો. સીમાંકનને લઈને કેન્દ્ર સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચે ફરી ચર્ચા તેજ બની છે. સંસદીય બાબતોના મંત્રી કિરણ રિજિજુએ સંસદની વધુ એક બેઠકની શક્યતા ખુલ્લી રાખ્યા બાદ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ અને રાજ્યસભાના વિપક્ષના નેતા મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને પત્ર લખીને સર્વપક્ષીય બેઠક બોલાવવાની માંગ કરી છે.
આ મુદ્દાને માત્ર ઉત્તર ભારત વિરુદ્ધ દક્ષિણ ભારત તરીકે જોવો ખતરનાક સરળિકરણ છે. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે લોકશાહીમાં પ્રતિનિધિત્વનું માપદંડ શું હોવું જોઈએ—વસ્તી, ભૌગોલિક વિસ્તાર, વિકાસમાં યોગદાન કે વસ્તી નિયંત્રણમાં રાજ્યની સફળતા?
ભારતના બંધારણીય માળખામાં લાંબા સમયથી લોકસભામાં રાજ્યોની બેઠકોના પુનર્વિતરણને વસ્તી સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. પરંતુ વસ્તી નિયંત્રણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બેઠકોનું પુનર્વિતરણ લાંબા સમય સુધી સ્થગિત રાખવામાં આવ્યું હતું. હવે સીમાંકનનો સમય નજીક આવતા દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં સ્વાભાવિક ચિંતા ઊભી થઈ છે. તમિલનાડુ, કેરળ અને કર્ણાટક જેવા રાજ્યોએ પરિવાર નિયોજન અને વસ્તી નિયંત્રણમાં નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી છે. જો આજે માત્ર વસ્તીના આધારે બેઠકો વધારવામાં આવે, તો તેમની સંસદીય શક્તિનો હિસ્સો ઘટી શકે તેવી ભીતિ છે.
આ ચિંતા સંપૂર્ણપણે રાજકીય નથી. આમાં એક ગંભીર નીતિગત પ્રશ્ન છે. જો કોઈ રાજ્યને વર્ષો સુધી કહેવામાં આવે કે વસ્તી નિયંત્રિત કરો, શિક્ષણ વધારો અને પરિવારનું કદ ઘટાડો, અને તે રાજ્ય એ નીતિ સફળતાપૂર્વક અમલમાં મૂકે, પરંતુ પછી રાજકીય પ્રતિનિધિત્વમાં તેને નુકસાન થાય, તો આવતીકાલે બીજા રાજ્યોને વસ્તી નિયંત્રણ માટે પ્રોત્સાહન કેવી રીતે મળશે?
બીજી તરફ, ઉત્તર અને મધ્ય ભારતના વધુ વસ્તીવાળા રાજ્યોનો પ્રશ્ન પણ અવગણી શકાય નહીં. જો એક મતવિસ્તારમાં લાખો લોકો અને બીજા મતવિસ્તારમાં તેના કરતાં ઘણાં ઓછા મતદારો હોય, તો તે પણ લોકશાહી પ્રતિનિધિત્વની દૃષ્ટિએ અસમાનતા છે. લોકશાહીમાં એક વ્યક્તિના મતનું મૂલ્ય બીજા વ્યક્તિના મત કરતાં સતત ઓછું રહેવું પણ યોગ્ય નથી.
અહીંથી જ સાચો રસ્તો શોધવાનો પડકાર શરૂ થાય છે. કેન્દ્ર સરકારનું કહેવું રહ્યું છે કે નવી વ્યવસ્થામાં દક્ષિણના રાજ્યોની બેઠકો ઘટશે નહીં, પરંતુ વધશે. એપ્રિલમાં ગૃહમંત્રી અમિત શાહે લોકસભામાં કહ્યું હતું કે દક્ષિણ ભારતની પાંચ મુખ્ય રાજ્યોની બેઠકો હાલની ૧૨૯થી વધીને ૧૯૫ થઈ શકે છે અને લોકસભાની કુલ સંખ્યા વધારવામાં આવે તો દક્ષિણનો હિસ્સો લગભગ યથાવત રહી શકે છે.
પરંતુ અહીં માત્ર બેઠકોની સંખ્યા નહીં, કુલ બેઠકોમાં હિસ્સો કેટલો રહેશે તે પણ મહત્વનું છે. કારણ કે લોકસભા ૫૪૩માંથી ઘણી મોટી બને અને કોઈ રાજ્યની બેઠકો વધે, છતાં તેની કુલ રાજકીય તાકાતનો હિસ્સો ઘટે તો રાજ્યને અસુરક્ષા અનુભવાય તે સ્વાભાવિક છે.
કોંગ્રેસે હાલની ૫૪૩ બેઠકોને આગામી ૨૫ વર્ષ સુધી સ્થિર રાખવાની માંગ કરી છે અને મહિલા અનામત સહિતના મુદ્દાઓ પર સર્વપક્ષીય સહમતીની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે.
સરકાર અને વિપક્ષે આ મુદ્દાને રાજકીય શક્તિની લડાઈ ન બનાવવી જોઈએ. સીમાંકન કોઈ પક્ષની જીત કે હારનો પ્રશ્ન નથી; તે ભારતીય સંઘવાદની પરીક્ષા છે.
સરકાર પાસે જો મજબૂત તર્ક અને પારદર્શક ગણતરી છે તો સર્વપક્ષીય ચર્ચાથી તેને નુકસાન થવાનું કારણ નથી. વિપક્ષ પાસે જો ગંભીર વાંધા છે તો માત્ર વિરોધ નહીં, પરંતુ વૈકલ્પિક સૂત્ર રજૂ કરવાની જવાબદારી પણ તેની છે.
ભારતને એવી વ્યવસ્થા જોઈએ જેમાં વસ્તીનું વાસ્તવિક પ્રતિનિધિત્વ પણ થાય અને વસ્તી નિયંત્રણમાં સફળ રહેલા રાજ્યોને સજા પણ ન થાય. વસ્તી વધારનારને રાજકીય પુરસ્કાર અને વસ્તી નિયંત્રિત કરનારને રાજકીય સજા—આ બંનેમાંથી કોઈ એક પસંદ કરવાનું ભારત પર લાદી શકાય નહીં.
આથી સીમાંકન પહેલાં ખુલ્લી ચર્ચા, રાજ્ય સરકારો સાથે સંવાદ, સર્વપક્ષીય બેઠક અને પારદર્શક આંકડાકીય મોડેલ અનિવાર્ય છે. ભારતનું લોકશાહી ઘર મોટું કરવું હોય તો દરવાજો બધાના માટે ખુલ્લો રાખવો પડશે. કારણ કે સીમાંકન નકશાની રેખાઓ બદલવાનો નિર્ણય નથી; તે ભારતના સંઘીય સંતુલનની નવી રેખા દોરવાનો નિર્ણય છે.
નરેન્દ્ર જોષી
