તંત્રીની કલમે….
અમેરિકાની વિદેશ નીતિ અને રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નિર્ણયો હંમેશાં વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચા અને વિવાદના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે, પરંતુ તાજેતરમાં યુએસ એસેમ્બલી (પ્રતિનિધિ સભા) દ્વારા લેવાયેલું વલણ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં એક નવો વળાંક દર્શાવે છે. એસેમ્બલીએ ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને કડક શબ્દોમાં રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના ઈરાન પ્રત્યેના આક્રમક વલણની આલોચના કરી છે અને સત્તાવાર રીતે જણાવ્યું છે કે ટ્રમ્પ ઈરાન સાથે બિનજરૂરી અને ખોટા યુદ્ધ તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. અમેરિકાના ઈતિહાસમાં આ એક અત્યંત ગંભીર અને સંવેદનશીલ ઘટના છે, જ્યાં દેશની સર્વોચ્ચ ધારાકીય સંસ્થાએ પોતાના જ રાષ્ટ્રપ્રમુખના લશ્કરી આદેશો અને યુદ્ધની માનસિકતા સામે સીધો મોરચો માંડ્યો છે. આ ટકરાવ માત્ર અમેરિકાના આંતરિક રાજકારણ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની સીધી અસર વૈશ્વિક શાંતિ, આર્થિક સ્થિરતા અને મધ્ય પૂર્વના ભવિષ્ય પર પડવાની પૂરેપૂરી સંભાવના છે.
આ સમગ્ર વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ અને ઘટનાક્રમ પર નજર કરીએ તો, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે ઈરાન સામે આર્થિક પ્રતિબંધો અને લશ્કરી દબાણ વધારવાની નીતિ અપનાવી હતી. પૂર્વમાં થયેલી પરમાણુ સમજૂતીમાંથી અમેરિકાને એકતરફી રીતે બહાર ખેંચી લીધા પછી, ટ્રમ્પે ઈરાન પર મહત્તમ દબાણ લાવવાની વ્યૂહરચના શરૂ કરી. આ તણાવ ત્યારે ચરમસીમાએ પહોંચ્યો જ્યારે કોઈ પણ પૂર્વ મંજૂરી કે આંતરરાષ્ટ્રીય પરામર્શ વિના ઈરાનના ઉચ્ચ સૈન્ય કમાન્ડર પર ડ્રોન હુમલો કરવામાં આવ્યો. આ ઘટનાને પગલે બંને દેશો યુદ્ધના આરે આવીને ઊભા રહી ગયા હતા. ટ્રમ્પના આ એકપક્ષીય નિર્ણયથી અમેરિકી એસેમ્બલીમાં ભારે રોષ ફાટી નીકળ્યો હતો. એસેમ્બલીના સભ્યોનું માનવું હતું કે આવા ગંભીર નિર્ણયો દેશને એક એવા મોટા યુદ્ધમાં ધકેલી શકે છે જેનો કોઈ અંત ન હોય, અને આ માટે સંસદની મંજૂરી લેવી બંધારણીય રીતે અનિવાર્ય હતી.
એસેમ્બલીએ આ ઘટના અંગે વિગતવાર ચર્ચા કરીને એક વિશેષ પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો, જેમાં રાષ્ટ્રપ્રમુખની યુદ્ધ જાહેર કરવાની સત્તાઓ પર અંકુશ મૂકવાની માંગ કરવામાં આવી છે. ગૃહમાં રજૂ કરાયેલા અહેવાલો અને ચર્ચાઓ દરમિયાન એસેમ્બલીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે, ઈરાન તરફથી અમેરિકાની સુરક્ષા માટે કોઈ તાત્કાલિક કે સીધો ખતરો ન હોવા છતાં, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે લીધેલા પગલાં ઉશ્કેરણીજનક અને બિનજરૂરી હતા. એસેમ્બલીએ દલીલ કરી છે કે આ પ્રકારનું યુદ્ધ ન તો અમેરિકાના હિતમાં છે, ન તો વૈશ્વિક સમુદાયના હિતમાં. રાજદ્વારી અને વાટાઘાટોના માર્ગો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં લશ્કરી તાકાતનો ઉપયોગ કરવો એ વૈશ્વિક નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે. એસેમ્બલીના આ કડક વલણે સાબિત કર્યું છે કે અમેરિકી લોકશાહીમાં સત્તાના સંતુલનની વ્યવસ્થા હજુ પણ કાર્યરત છે અને રાષ્ટ્રપ્રમુખની સ્વેચ્છાચારી નીતિઓ પર અંકુશ મૂકવો જરૂરી બન્યો છે.
બીજી તરફ, રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સદનની આ ટીકાઓ અને પ્રસ્તાવને ફગાવી દીધા છે. તેમનો દાવો છે કે ઈરાન વિરુદ્ધ લેવાયેલા પગલાં અમેરિકી નાગરિકો અને સૈનિકોના રક્ષણ માટે અત્યંત જરૂરી હતા. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનું કહેવું છે કે ઈરાનની પ્રવૃત્તિઓ મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાના હિતોને નુકસાન પહોંચાડી રહી હતી, તેથી મજબૂરીમાં આ આકરા પગલાં લેવા પડ્યા હતા. પરંતુ એસેમ્બલીએ આ દલીલોને નબળી ગણાવીને નકારી કાઢી છે. લોકશાહીમાં યુદ્ધ જેવા સંવેદનશીલ વિષય પર જનપ્રતિનિધિઓની સંમતિ વિના આગળ વધવું એ બંધારણીય કટોકટી સમાન છે. આ ઘટનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વ્હાઇટ હાઉસ અને કેપિટલ હિલ વચ્ચે અવિશ્વાસની ખાઈ કેટલી ઊંડી થઈ ગઈ છે.
આ ટકરાવની આંતરરાષ્ટ્રીય અસરો પણ ખૂબ વ્યાપક છે. મધ્ય પૂર્વ પહેલાથી જ અસ્થિરતાનો સામનો કરી રહ્યું છે, અને જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મોટું યુદ્ધ ફાટી નીકળે તો તેની અસર વૈશ્વિક તેલ બજાર અને અર્થતંત્ર પર ખૂબ જ નકારાત્મક પડશે. એસેમ્બલીની ચિંતા એ પણ છે કે એક ખોટો નિર્ણય અમેરિકાને ફરીથી એક લાંબા અને મોંઘા યુદ્ધમાં સબડતું કરી દેશે, જેવી ભૂલો ભૂતકાળમાં ઈરાક કે અફઘાનિસ્તાનમાં થઈ ચૂકી છે. આથી જ, સંસદે સમયસર હસ્તક્ષેપ કરીને રાષ્ટ્રપ્રમુખને શાંતિપૂર્ણ અને રાજદ્વારી ઉકેલ તરફ વળવા દબાણ કર્યું છે.
ટૂંકમાં અમેરિકી એસેમ્બલી અને પ્રમુખ ટ્રમ્પ વચ્ચેનો આ સંઘર્ષ લોકશાહીની મજબૂતી અને સત્તાના દુરુપયોગ સામેનો મોટો પડકાર દર્શાવે છે. એસેમ્બલીએ પ્રમુખના નિર્ણયોને ‘બિનજરૂરી અને ખોટા’ ગણાવીને વિશ્વને એ સંદેશ આપ્યો છે કે અમેરિકા માત્ર સૈન્ય બળના આધારે નિર્ણયો ન લઈ શકે. આ ઘટના એ વાતની યાદ અપાવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદોનો ઉકેલ યુદ્ધના મેદાનમાં નહીં, પરંતુ વાટાઘાટોના ટેબલ પર જ શક્ય છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ટ્રમ્પ એસેમ્બલીના આ કડક વલણ અને બંધારણીય મર્યાદાઓને માન આપે છે કે પછી પોતાની જિદ્દી નીતિઓ પર આગળ વધીને વૈશ્વિક શાંતિને વધુ જોખમમાં મૂકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
