કાંતિલાલ માંડોત
સુરત
સુપ્રીમ કોર્ટનું સ્પષ્ટ અવલોકન કે મતદાર યાદીની સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન પ્રક્રિયામાં કોઈ અવરોધ સહન કરવામાં આવશે નહીં તે ફક્ત કાનૂની નિર્દેશ નથી, પરંતુ દેશમાં રાજકારણની વર્તમાન સ્થિતિ પર એક ગહન ટિપ્પણી પણ છે. પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીની એક અરજી સહિત અનેક અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન લેવાયેલું આ વલણ રાજકીય પક્ષોને સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે લોકશાહી પ્રક્રિયાની સંસ્થાઓ અને કામગીરી અંગે અસ્પષ્ટતા, દબાણ અથવા વાણી-વર્તન માટે બહુ ઓછી જગ્યા છે. કોર્ટની સ્પષ્ટતા કે અંતિમ નિર્ણય ફક્ત ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી પર રહેશે અને રાજ્ય સરકારની ભૂમિકા મર્યાદિત રહેશે તે પણ દર્શાવે છે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં સંસ્થાકીય સંતુલન સર્વોપરી છે, શાસક પક્ષ કે વિપક્ષની રાજકીય સુવિધા નહીં.
રાજકીય પક્ષો લાંબા સમયથી જીૈંઇ પ્રક્રિયા અંગે અસ્વસ્થ હતા. એક તરફ, તેને સ્વચ્છ અને પારદર્શક મતદાર યાદી સુનિશ્ચિત કરવાના પ્રયાસ તરીકે વર્ણવવામાં આવી રહ્યું હતું, જ્યારે બીજી તરફ, ઘણા પક્ષોને ડર હતો કે તે તેમના પરંપરાગત મત આધારને અસર કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના કડક વલણ બાદ આ આશંકા વધુ ઘેરી બની છે. જ્યારે કોર્ટે કહ્યું કે અસામાજિક તત્વો દ્વારા ચૂંટણી પંચની નોટિસ સળગાવવા જેવી ઘટનાઓ ગંભીર છે અને રાજ્યના પોલીસ મહાનિર્દેશક (ડ્ઢય્ઁ) પાસેથી વ્યક્તિગત સોગંદનામું માંગ્યું, ત્યારે તેણે એ સંદેશ પણ આપ્યો કે કાયદો અને વ્યવસ્થા અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા વચ્ચે કોઈપણ પ્રકારની શિથિલતા સહન કરવામાં આવશે નહીં. આ તે બિંદુ છે જ્યાંથી રાજકીય પક્ષોની માનસિકતા સમજી શકાય છે.
ખરેખર, ભારતીય રાજકારણ લાંબા સમયથી ચૂંટણી પંચ અને અદાલતો જેવી સંસ્થાઓ પ્રત્યે બેવડું વલણ ધરાવે છે. જ્યારે કોઈ નિર્ણય અથવા પ્રક્રિયા તેમના પક્ષમાં હોય તેવું લાગે છે, ત્યારે આ જ સંસ્થાઓને લોકશાહીની કરોડરજ્જુ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ જ્યારે તેઓ અસ્વસ્થતાપૂર્ણ પ્રશ્નો અથવા કડક નિર્દેશોનો સામનો કરે છે, ત્યારે તેમના ઇરાદા પર પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવે છે. જીૈંઇ પર સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીઓ પછી ઘણા પક્ષોમાં જોવા મળતી ઉથલપાથલ આ માનસિકતામાંથી ઉદ્ભવે છે. તેમને ડર છે કે મતદાર યાદીની સંપૂર્ણ અને નિષ્પક્ષ સમીક્ષા લાંબા સમયથી ચાલતા રાજકીય સમીકરણોને બદલી શકે છે. આ ભય એક રાજ્ય પૂરતો મર્યાદિત નથી; તે એક વ્યાપક રાજકીય પરિદૃશ્યને પ્રતિબિંબિત કરે છે જેમાં ચૂંટણી વિજય માટે સંસ્થાકીય સુધારા કરતાં તાત્કાલિક લાભ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગયા છે.
સૂક્ષ્મ-નિરીક્ષકોને બદલવા, તેમને તાલીમ આપવા અને તેમની ભૂમિકા મર્યાદિત કરવા જેવા નિર્દેશો જારી કરીને, કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ પણ એક પક્ષનો પ્રક્રિયા પર અયોગ્ય પ્રભાવ ન હોવો જોઈએ. વહીવટી દ્રષ્ટિકોણથી આ નિર્ણય ટેકનિકલ લાગે છે, પરંતુ તેના રાજકીય પરિણામો ઊંડા છે. તેનો અર્થ એ છે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં દરેક કડી જવાબદાર અને પારદર્શક હોવી જોઈએ. આ તે જગ્યા છે જ્યાં ઘણા રાજકીય પક્ષો અસ્વસ્થતા અનુભવી રહ્યા છે. તેઓ પ્રશ્ન કરી રહ્યા છે કે શું તેઓ ફક્ત ભાવનાત્મક અપીલો અને આરોપો દ્વારા તેમના રાજકારણને આગળ વધારી શકે છે, અથવા શું તેઓએ સંગઠનાત્મક અને વૈચારિક શક્તિ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.
“સુપ્રીમ કોર્ટે રાજકીય વક્તવ્ય પર ઠપકો આપતા આ અસ્વસ્થતા પણ ઉજાગર કરી. જ્યારે સુનાવણી દરમિયાન મુખ્યમંત્રીની વ્યક્તિગત હાજરી અંગે ટિપ્પણી કરવામાં આવી હતી, અને ઝ્રત્નૈં એ તેને અયોગ્ય ગણાવ્યું હતું, ત્યારે તે ફક્ત એક ટિપ્પણી નહોતી, પરંતુ બંધારણીય પદો અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા વચ્ચે એક રેખા છે તે યાદ અપાવતી હતી. રાજકારણમાં ઘણીવાર એવું જોવા મળે છે કે કોર્ટની કાર્યવાહી પણ રાજકીય પ્લેટફોર્મમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ વખતે, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે સંકેત આપ્યો હતો કે તે આ વલણને નિરુત્સાહિત કરશે.
SIR પર સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ પછી રાજકીય પક્ષોની વધતી ચિંતાનું એક મુખ્ય કારણ એ છે કે તેઓ તેમના સમર્થકોને સંદેશ મોકલવા માંગે છે. એક તરફ, તેઓ લોકશાહી અને બંધારણના રક્ષક હોવાનો દાવો કરે છે, જ્યારે બીજી તરફ, જ્યારે તે જ બંધારણીય સંસ્થાઓ કડકતા બતાવે છે, ત્યારે તેમની પાસે પોતાનો અસંમતિ વ્યક્ત કરવા સિવાય કોઈ વાસ્તવિક વિકલ્પ નથી. આ અસંમતિ ઘણીવાર આક્રમક વક્તવ્યમાં ફેરવાય છે, જે સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે. જો કે, આ વખતે, કોર્ટના સ્પષ્ટ અને વિગતવાર સૂચનોએ આવી રાજકીય રાજકારણ માટે અવકાશ ઘટાડી દીધો છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, અનિશ્ચિતતા રાજકીય પક્ષોની માનસિક સ્થિતિમાં પ્રાથમિક પરિબળ છે. તેમને ડર છે કે વધેલી પારદર્શિતા તેમની જૂની રાજકીય ગણતરીઓને બગાડી શકે છે. બીજી લાગણી અસંતોષની છે, કારણ કે તેઓ પોતાને એક એવી પ્રક્રિયાના ભાગ તરીકે માને છે જેના પર તેમનું નિયંત્રણ હવે મર્યાદિત થઈ રહ્યું છે. ત્રીજું, અને કદાચ સૌથી મહત્વપૂર્ણ, આત્મનિરીક્ષણ ટાળવાની વૃત્તિ છે. તેમના સંગઠન, ઉમેદવાર પસંદગી અને જનસંપર્ક વ્યૂહરચનાઓનો પુનર્વિચાર કરવાને બદલે, તેઓ પ્રક્રિયા પર જ પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં વધુ આરામદાયક અનુભવે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું આ વલણ લાંબા ગાળે ભારતીય લોકશાહી માટે સકારાત્મક સાબિત થઈ શકે છે. મતદાર યાદીઓની ચોકસાઈ કોઈપણ ચૂંટણીનો પાયો છે. જો આ પાયો મજબૂત થાય છે, તો ચૂંટણી પરિણામોની કાયદેસરતા અંગેના પ્રશ્નો ઓછા થશે. જો કે, ટૂંકા ગાળામાં, આ ઘણા રાજકીય પક્ષો માટે અસુવિધાજનક છે, કારણ કે તે તેમને તેમની રાજકીય પદ્ધતિઓ બદલવા માટે દબાણ કરી શકે છે. આ જ કારણ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશથી પક્ષોમાં હોબાળો અને સ્પષ્ટ અસ્વસ્થતા થઈ છે.
“આખરે, આ સમગ્ર ઘટના રાજકારણ અને લોકશાહી વચ્ચેના તણાવને પ્રકાશિત કરે છે જે સમયાંતરે સપાટી પર આવતો રહે છે. કોર્ટે તેનું કામ કર્યું છે; હવે રાજકીય પક્ષોએ નક્કી કરવાનું છે કે આ કડકતાને પડકાર તરીકે જોવી કે તક તરીકે. જો તેઓ પારદર્શિતા અને જવાબદારીને સ્વીકારે છે, તો તેને તક ગણે છે, તો લોકશાહી મજબૂત થશે. પરંતુ જો તેઓ તેને માત્ર અવરોધ તરીકે જુએ છે અને
