તંત્રીની કલમે….
વિશ્વના રાજકીય નકશા પર ભલે યુદ્ધો બે કે ત્રણ દેશો વચ્ચે થતાં હોય, પરંતુ તેની અસરો હવે કોઈ એક દેશની સરહદો સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. ખાસ કરીને દરિયાઈ માર્ગો પર ઊભા થતા સંઘર્ષો સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્રને હચમચાવી શકે છે. હોર્મુઝની ખાડી તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. પર્શિયન અખાત અને ઓમાનના અખાતને જોડતો આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના ઊર્જા વેપાર માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ભારત જેવા મોટા ઊર્જા આયાતકાર દેશ માટે તો તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ અનેકગણું છે. આ જ માર્ગ પર ભારતીય નાગરિકો સાથે સંકળાયેલા ટેન્કર પર લિમ્પેટ માઇન્સથી હુમલો થયાના અહેવાલોએ દેશની ચિંતા વધારી છે. ૨૭ ભારતીય ખલાસીઓના જીવ જોખમમાં મુકાયા હોવાની પ્રાથમિક માહિતી સામે આવ્યા બાદ આ ઘટના માત્ર દરિયાઈ હુમલો નહીં, પરંતુ ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને નાગરિકોની સલામતી સાથે જોડાયેલો ગંભીર પ્રશ્ન બની ગઈ છે.
હોર્મુઝની ખાડીનું મહત્ત્વ સમજવું હોય તો એટલું જાણવું પૂરતું છે કે વિશ્વના તેલ અને ગેસના વેપારનો મોટો હિસ્સો આ જ માર્ગેથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, કુવૈત, સંયુક્ત આરબ અમીરાત અને કતાર જેવા દેશોમાંથી નીકળતું ઊર્જા ઉત્પાદન આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચવા માટે આ દરિયાઈ માર્ગ પર નિર્ભર છે. ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે. પરિણામે હોર્મુઝની ખાડીમાં કોઈ પણ પ્રકારનો તણાવ ઊભો થાય તો તેની અસર સીધી ભારતના પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ, પરિવહન ખર્ચ, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન અને મોંઘવારી પર પડી શકે છે. એટલે આ માર્ગ પરનો કોઈ પણ હુમલો માત્ર એક જહાજને નુકસાન પહોંચાડવાની ઘટના નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની ધમની પર પ્રહાર સમાન છે.
લિમ્પેટ માઇન્સનો ઉપયોગ આ ઘટનાને વધુ ગંભીર બનાવે છે. આ પ્રકારનાં વિસ્ફોટક ઉપકરણો જહાજના બાહ્ય ભાગ સાથે ચોંટાડવામાં આવે છે અને પાણીની અંદરથી જહાજને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. નાની હોડી દ્વારા જહાજની નજીક જઈને આવા વિસ્ફોટકો લગાવી શકાય છે. પરિણામે મોટા જહાજો અને આધુનિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ હોવા છતાં વેપારી જહાજો માટે જોખમ ઊભું થાય છે. અહેવાલો અનુસાર, હુમલાનો ભોગ બનેલા ટેન્કરના એન્જિન વિભાગમાં આગ લાગી હતી, પરંતુ જહાજના કર્મચારીઓએ સમયસર આગને કાબૂમાં લેતાં મોટી દુર્ઘટના ટળી હતી. સદનસીબે ભારતીય ખલાસીઓ સુરક્ષિત રહ્યા હોવાના સરકારી અહેવાલો પણ રાહત આપે છે. જોકે, હુમલા પાછળ કોણ જવાબદાર છે તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ ન થાય ત્યાં સુધી કોઈ દેશ કે સંગઠન પર સીધો આરોપ મૂકવો યોગ્ય નથી.
આ ઘટનાએ ભારત સામે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે વિદેશી દરિયાઈ માર્ગો પર ફરજ બજાવતા ભારતીય નાગરિકોની સુરક્ષાની જવાબદારી કોની? ભારતીય ખલાસીઓ વિશ્વના વિવિધ દેશોનાં ધ્વજવાળાં જહાજો પર કામ કરે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને આગળ ધપાવવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે. તેઓ માત્ર કોઈ કંપનીના કર્મચારી નથી, પરંતુ ભારતના નાગરિક છે. તેથી તેમની સુરક્ષા માત્ર જહાજમાલિકની જવાબદારી ગણીને સરકાર પોતાની ફરજમાંથી મુક્ત થઈ શકે નહીં. જોખમી દરિયાઈ વિસ્તારોમાં ભારતીય નાગરિકો ક્યાં કામ કરી રહ્યા છે, કયા માર્ગે જહાજો પસાર થઈ રહ્યાં છે અને કટોકટીની સ્થિતિમાં તેમને કેવી રીતે સુરક્ષિત બહાર કાઢી શકાય તે અંગે સતત દેખરેખ રાખવી જરૂરી છે.
ભારતની વિદેશ નીતિ માટે પણ આ સમય કસોટી સમાન છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ભારતના સંબંધો અનેક દેશો સાથે જોડાયેલા છે. ઈરાન સાથે ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે, જ્યારે અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ખાડીના આરબ દેશો સાથે પણ વેપાર, ઊર્જા, સંરક્ષણ અને રોકાણના મહત્ત્વપૂર્ણ સંબંધો છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતે કોઈ એક દેશના રાજકીય પક્ષમાં ઊભા રહેવાને બદલે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર વેપારી જહાજોની સુરક્ષા અને નાગરિક ખલાસીઓના જીવનનું રક્ષણ કોઈ રાજકીય સમજૂતીનો વિષય બની શકે નહીં. ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સંગઠનોમાં આ મુદ્દે મજબૂત અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ અને તમામ સંબંધિત દેશો પર વેપારી જહાજોની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવા રાજદ્વારી દબાણ ઊભું કરવું જોઈએ.
બીજી તરફ, ભારતે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા માટે લાંબા ગાળાનું આયોજન પણ કરવું પડશે. એક જ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં ઊભા થતા સંઘર્ષો દેશની ઊર્જા વ્યવસ્થાને અસર ન કરે તે માટે ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસની આયાતનાં સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવવી જરૂરી છે. રશિયા, અમેરિકા, આફ્રિકા અને અન્ય દેશો સાથેના ઊર્જા વેપારને વધુ મજબૂત બનાવવાની સાથે દેશમાં વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડાર વધારવા જોઈએ. નવીનીકરણીય ઊર્જાનો ઉપયોગ વધારવો અને આયાતી ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી એ પણ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો જ એક ભાગ છે. આ ઉપરાંત ભારતીય નૌકાદળ, કોસ્ટ ગાર્ડ અને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સુરક્ષા એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન વધારવાની જરૂર છે, જેથી જોખમી વિસ્તારોમાં ભારતીય જહાજોને સમયસર ચેતવણી અને જરૂરી મદદ મળી શકે.
આ ઘટના આપણને એક કડવી વાસ્તવિકતા સમજાવે છે કે વૈશ્વિક વેપાર અને અર્થતંત્રની પ્રગતિ માટે દરિયાઈ માર્ગો જેટલા મહત્ત્વપૂર્ણ છે, તેટલા જ જોખમી પણ બની રહ્યા છે. ભારત વિશ્વની અગ્રણી અર્થવ્યવસ્થા બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ આર્થિક શક્તિ સાથે દરિયાઈ સુરક્ષા અને નાગરિકોની સલામતીની જવાબદારી પણ વધે છે. આજે ૨૭ ભારતીય ખલાસીઓ સુરક્ષિત હોવાના અહેવાલો રાહત આપે છે, પરંતુ આવતીકાલે આવી જ પરિસ્થિતિમાં વધુ ભારતીયો જોખમમાં મુકાય તો તેમને બચાવવા માટે ભારત પાસે કેટલી સજ્જ વ્યવસ્થા હશે તે વિચારવાનો સમય આવી ગયો છે. રાષ્ટ્રની શક્તિ માત્ર તેની સરહદોનું રક્ષણ કરવામાં નથી, પરંતુ વિશ્વના કોઈપણ ખૂણે મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા પોતાના નાગરિકોની સુરક્ષા અને સન્માન જાળવવામાં પણ છે. ભારતે દુનિયાને સ્પષ્ટ સંદેશ આપવો જોઈએ કે ભારતીય નાગરિકો અને વેપારી જહાજોની સુરક્ષા સાથે કોઈ સમાધાન સ્વીકાર્ય નથી. કારણ કે દેશની પ્રગતિનું સાચું ગૌરવ ત્યારે જ છે, જ્યારે દેશનો દરેક નાગરિક દુનિયાના કોઈપણ ખૂણે સુરક્ષિત હોવાનો વિશ્વાસ રાખી શકે!
નરેન્દ્ર જોષી
