સુનીલ રાજેન્દ્ર બર્મન(સંત સુરા)
ગોપીપુરા, હનુમાન ચાર રસ્તા, સુરત
મો ૯૪૨૭૮ ૩૧૨૧૩
– અન્યક્ષેત્રે કૃતં પાપં, તીર્થક્ષેત્રે વિનશ્યતિઃ સામાન્ય જગ્યાએ કરેલું પાપ તીર્થમાં જવાથી નાશ પામે છે.
– તીર્થક્ષેત્રે કૃતં પાપં, વજ્રલેપો ભવિષ્યતિઃ પણ તીર્થક્ષેત્રમાં કરેલું પાપ વજ્રલેપ જેવું અમીટ થઈ જાય છે.
આપણા ઋષિઓએ હજારો વર્ષ પહેલા જે વાત કહી, તે આજના ગુજરાતના અને દેશના દરેક તીર્થસ્થાન પર અક્ષરશઃ સાચી પડી રહી છે. આપણે અંબાજી જઈએ, દ્વારકા જઈએ, સોમનાથ જઈએ, પાવાગઢ જઈએ, ડાકોર જઈએ, ત્યાં શું જોઈએ છીએ?
આ શ્લોકનો પહેલો ભાગ તો બધાને ગમે છે. અન્યક્ષેત્રે કૃતં પાપં તીર્થક્ષેત્રે વિનશ્યતિ. એટલે લોકો એમ વિચારે છે કે આખું વર્ષ ગમે તેવા પાપ કરો, લાંચ લો, છેતરપિંડી કરો, વ્યભિચાર કરો, અને પછી એક વાર અંબાજી જઈને માનતા માની આવો, પ્રસાદ ધરી આવો, એટલે બધું પાપ ધોવાઈ જશે. આ ગેરસમજણ એ આજના તીર્થક્ષેત્રોના વિનાશનું સૌથી મોટું કારણ છે.
તીર્થ એટલે શું? તીર્થ શબ્દનો અર્થ થાય છે તરવાનું સ્થાન. જે સ્થાન ભવસાગર તરવામાં મદદ કરે, તે તીર્થ. આપણા શાસ્ત્રોમાં ત્રણ પ્રકારના તીર્થ કહ્યા છે. નિત્ય તીર્થ, જેમ કે માતા-પિતા, ગુરુ. ભગવત તીર્થ, જેમ કે ભગવાનનું નામ. અને સ્થાવર તીર્થ, જેમ કે અંબાજી, દ્વારકા, કાશી.
તીર્થની કલ્પના એટલા માટે કરવામાં આવી હતી કે માણસ પોતાના રોજિંદા સ્વાર્થી જીવનમાંથી બહાર નીકળીને કોઈ પવિત્ર જગ્યાએ જાય, ત્યાં સત્સંગ કરે, ત્યાંનું પાણી, ત્યાંની હવા, ત્યાંના સંતોના વિચારોથી પોતાના મનને શુદ્ધ કરે. તીર્થ એટલે ડિટોક્સ સેન્ટર. જેમ શરીરને શુદ્ધ કરવા માટે આપણે ઉપવાસ કરીએ, એમ મનને શુદ્ધ કરવા માટે તીર્થયાત્રા.
પણ તીર્થ શુદ્ધિ ક્યારે આપે? જ્યારે તમે તીર્થની મર્યાદા જાળવો. તમે કોઈ હોસ્પિટલમાં જાઓ અને ત્યાં જઈને જો તમે ગંદકી કરો, તો હોસ્પિટલ તમને સાજા કરવાને બદલે તમને વધુ બીમાર કરશે. એ જ રીતે તીર્થ પણ છે.
આજે આપણા તીર્થક્ષેત્રોમાં શું થઈ રહ્યું છે, તે આ શ્લોકના બીજા ભાગને સાબિત કરે છે – તીર્થક્ષેત્રે કૃતં પાપં વજ્રલેપો ભવિષ્યતિ.
વજ્રલેપ એટલે શું? જૂના સમયમાં મંદિરોના પથ્થરોને જોડવા માટે વજ્રલેપ નામનો એક ખાસ લેપ વપરાતો. એક વાર તે લાગી જાય પછી તેને કોઈ કાઢી ન શકે. તે વજ્ર જેવો કઠોર થઈ જાય. એટલે તીર્થમાં કરેલું પાપ એવું ચોંટી જાય કે તેનો કોઈ ઉપાય નથી.
આજે તીર્થક્ષેત્રોમાં કયા કયા પાપ થાય છે?
પહેલું પાપ – લોભનું પાપ. અંબાજી મંદિરની બહાર જુઓ. પ્રસાદના નામે લૂંટ. પાર્કિંગના નામે લૂંટ. એક નાળિયેરના ૫૦૦ રૂપિયા. એક હારના ૧૦૦૦ રૂપિયા. ભક્તિના નામે વેપાર. પૂજારી પણ ભગવાનને બદલે પૈસા તરફ જુએ છે. જે જગ્યાએ ત્યાગ હોવો જોઈએ, ત્યાં લોભનું સામ્રાજ્ય છે. આ તીર્થક્ષેત્રે કૃતં પાપં નથી તો શું છે?
બીજું પાપ – માંસ, મદિરા અને વ્યભિચાર. કેટલાય તીર્થસ્થાનો જે એક સમયે સાત્વિક હતા, આજે તેની આસપાસ દારૂની હાટડીઓ ખુલી ગઈ છે. યાત્રાના નામે લોકો પિકનિક કરવા જાય છે. મંદિરમાં દર્શન પાંચ મિનિટ અને હોટલમાં દારૂની પાર્ટી પાંચ કલાક. પવિત્ર જગ્યાએ જઈને અપવિત્ર આચરણ કરવું, એનાથી મોટું વજ્રલેપ બીજું કયું?
ત્રીજું પાપ – અપવિત્રતા. તીર્થક્ષેત્રોમાં નદીઓ, તળાવો, કુંડો હોય છે. આપણે ત્યાં જઈને પ્લાસ્ટિક ફેંકીએ છીએ, કચરો ફેંકીએ છીએ. ગંગાજી જેવી પવિત્ર નદીમાં આપણે ગટર ઠાલવીએ છીએ. અંબાજીના ગબ્બર પર કે પાવાગઢ પર લોકો કચરો ફેંકીને આવે છે. જે જગ્યાએ આપણે માથું નમાવવું જોઈએ, ત્યાં આપણે થૂંકીએ છીએ. આ પાપ વજ્રલેપ છે.
ચોથું પાપ – અહંકાર અને આડંબર. લોકો તીર્થયાત્રા કરવા જાય છે ફોટા પાડવા માટે. મંદિરની સામે ઊભા રહીને સેલ્ફી, રીલ બનાવવી. ભગવાન સામે પણ મોબાઈલ. દાન આપવું છે તો મોટું બોર્ડ લગાવવું છે કે “આ દાન ફલાણા ભાઈ તરફથી”. તીર્થમાં પણ હું-પણું. આ અહંકારનું પાપ સૌથી ભયંકર છે, કારણ કે તે તીર્થના મૂળ હેતુને જ મારી નાખે છે. તીર્થમાં તો હું ઓગળવો જોઈએ, અહીં તો હું વધુ જાડો થઈને આવે છે.
પાંચમું પાપ – છેતરપિંડી. તીર્થના નામે કેટલા લોકો છેતરાય છે? ખોટા પંડા, ખોટા ભૂવા, ખોટા જ્યોતિષીઓ. તમારા ગ્રહ ખરાબ છે, આટલા રૂપિયાની પૂજા કરાવો. તમારા પિતૃઓ ભૂખ્યા છે, આટલું દાન કરો. ભોળા ભક્તોને ડરાવીને પૈસા પડાવવા, એ તીર્થક્ષેત્રમાં થતું સૌથી મોટું પાપ છે.
આપણા શાસ્ત્રકારોએ ચેતવણી આપી હતી કે સામાન્ય જગ્યાએ કરેલું પાપ તો તીર્થમાં ધોવાશે, પણ તીર્થમાં કરેલું પાપ ક્યાંય નહીં ધોવાય. કારણ કે તીર્થ એ છેલ્લો ઉપાય છે. ડોક્ટર પાસે જઈને જો તમે ડોક્ટરને જ મારો, તો પછી તમને કોણ સાજા કરશે? વકીલ પાસે જઈને જો તમે વકીલ સાથે જ જૂઠું બોલો, તો તમારો કેસ કોણ જીતશે? તીર્થ એ આત્માની અદાલત છે, ત્યાં જઈને જો તમે જૂઠું બોલશો, તો પછી માફી ક્યાં મળશે?
આજે ગુજરાતના પ્રસિદ્ધ યાત્રાધામોની હાલત જુઓ. અંબાજી, જે શક્તિપીઠ છે, ત્યાં ભીડના નામે ધક્કામુક્કી, વીઆઈપી દર્શનના નામે પૈસાની લેવડદેવડ. દ્વારકા, જે મોક્ષધામ છે, ત્યાં સમુદ્ર કિનારે ગંદકી. સોમનાથ, જે જ્યોતિર્લિંગ છે, ત્યાં પણ શ્રદ્ધા કરતા ફોટોગ્રાફી વધુ. ડાકોરમાં રણછોડરાયના દર્શન કરતા વધારે ચિંતા ગોટાના પેકેટની.
આ બધું કેમ થયું? કારણ કે આપણે તીર્થને સમજ્યા જ નથી. આપણે તીર્થને ટુરિસ્ટ પ્લેસ બનાવી દીધું. સરકાર પણ તીર્થને ટુરિઝમ તરીકે વેચે છે. “પ્રવાસન સ્થળ” ના બોર્ડ મારે છે. તીર્થ પ્રવાસન નથી, તીર્થ તો પ્રાયશ્ચિત છે. તીર્થમાં ફરવા નથી જવાનું, તીર્થમાં તો ફરી ફરીને પોતાની અંદર જોવા જવાનું છે.
આ શ્લોક આપણને એક ગહન બોધ આપે છે.
જો તમે પાપી છો, તો તીર્થમાં જાઓ, તમારું પાપ ધોવાશે. પણ શરત એ છે કે તીર્થમાં જઈને નવું પાપ ન કરો. તીર્થમાં જઈને જો તમે પવિત્ર રહેશો, સાત્વિક રહેશો, વિનમ્ર રહેશો, તો તમારા જૂના પાપ બળીને ભસ્મ થઈ જશે.
પણ જો તમે તીર્થમાં જઈને જ અપવિત્રતા કરશો, લોભ કરશો, ક્રોધ કરશો, મોહ કરશો, તો યાદ રાખજો, તે પાપ વજ્રલેપ બનશે. તે તમારા આત્મા પર એવો ડાઘ મૂકશે કે સાત જન્મ સુધી નહીં ધોવાય.
એટલે આજથી જ્યારે પણ કોઈ તીર્થયાત્રાએ જાઓ, ત્યારે આ શ્લોક યાદ રાખજો.
મંદિરમાં પગ મૂકતા પહેલા મનને પવિત્ર કરો. મોબાઈલ બંધ કરો, અહંકાર બહાર મૂકો, ચંપલની સાથે સાથે લોભ, ક્રોધ પણ બહાર ઉતારો. કોઈને છેતરશો નહીં, કોઈ સાથે ઝઘડો નહીં, કચરો ન ફેંકો, કોઈ ગરીબનું અપમાન ન કરો.
તીર્થક્ષેત્ર એ કેસેટ નથી કે ગમે તેવું પાપ તેના પરથી ડિલીટ થઈ જાય. તીર્થક્ષેત્ર એ અરીસો છે. તમે જેવા છો, તેવા તમને બતાવશે. તમે પવિત્ર મને જશો તો પવિત્ર થઈને આવશો, અપવિત્ર મને જશો તો વધુ અપવિત્ર થઈને આવશો.
અન્યક્ષેત્રે કૃતં પાપં તીર્થક્ષેત્રે વિનશ્યતિ – આ આશ્વાસન છે. પણ તીર્થક્ષેત્રે કૃતં પાપં વજ્રલેપો ભવિષ્યતિ – આ ચેતવણી છે. અને ચેતવણીને અવગણવી, એ સૌથી મોટું પાપ છે!
ખેર, મંદિરની બહાર પગરખાંની સાથે અભરખા પણ ઉતારી દો, તો જ અંદર સાચા દર્શન થશે! અર્થાત્ ચંપલ તો બધા જ ઉતારે છે, કિન્તુ માણસ તો એ છે જે પગરખાંની સાથે પોતાના અભરખા પણ બહાર મૂકી દે. યાને કે, મંદિરમાં પ્રવેશતા પૂર્વે બે વસ્તુ બહાર મૂકો – પગરખાં અને અભરખા! એટલે ચંચળ મન બહારની દુનિયાદારી પાછળ ડોકિયું ન કરે, કિન્તુ ધ્યાન માત્ર ઈશ્વરની મૂર્તિ પ્રતિ દર્શનમાં જ રહે! અંતે, મંદિર અને ઈશ્વર બન્નેની મર્યાદા જાળવો! ટૂંકા કે ફાટેલા ફેશનેબલ કપડાં પહેરીને મંદિરમાં ન જાઓ – ત્યાં પ્રદર્શન નહીં, દર્શન કરવા જવાનું છે!
