સુનીલ રાજેન્દ્ર બર્મન(સંત સુરા)
ગોપીપુરા, હનુમાન ચાર રસ્તા, સુરત
મો ૯૪૨૭૮ ૩૧૨૧૩
માણસનો દિમાગ કમ્પ્યુટર જેવું છે. જો એમાં નવી ફાઇલ નાખો નહીં, તો જૂની ફાઇલ જ વારંવાર ખૂલશે. અને જૂની ફાઇલનું નામ છે “મારું જ સાચું, બાકી બધું ખોટું”.
આ જ સંકુચિત વિચારધારા છે. આ જ માનસિક નકારાત્મકતા છે. આ એક જેલ છે જેની દિવાલો આપણે જ બનાવીએ છીએ અને ચાવી પણ આપણી પાસે જ રાખીએ છીએ.
૧. સંકુચિતતા એટલે શું?
સંકુચિતતા એટલે પોતાનો વર્તુળ નાનો કરી નાખવો. “આપણા જેવા જ સાચા, આપણી જ વિચારધારા શ્રેષ્ઠ”. જ્યારે કોઈ નવો વિચાર આવે ત્યારે પહેલો શબ્દ હોય “પણ”. પણ આવું ના થાય, પણ એ લોકો એવા જ હોય, પણ અમારા જમાનામાં તો…
આ “પણ” માણસને ૫૦ વર્ષ પાછળ ધકેલી દે છે. જ્યારે દુનિયા ચાંદ પર ઘર બનાવવાની વાત કરે છે, ત્યારે સંકુચિત માણસ ચર્ચા કરે છે કે પડોશીના છોકરાએ કેવા કપડાં પહેર્યા.
નકારાત્મકતા એ સંકુચિતતાની બહેન છે. હંમેશા ખામી જોવી, હંમેશા ખરાબ શક્યતા વિચારવી. કોઈ નવો પ્રોજેક્ટ આવે તો પહેલા ૧૦૦ કારણ ગણવા કે કેમ નહીં થાય. આનાથી શક્તિ ખતમ થઈ જાય છે. તક આવે અને નીકળી જાય, કારણ કે આપણે એના માટે બારી ખોલી જ નથી.
૨. લિબરલ બનવું એટલે બેવડા થવું નહીં
ઘણા લોકો લિબરલ શબ્દ સાંભળીને ડરી જાય છે. એવું લાગે કે લિબરલ એટલે પોતાની માટી, પોતાની માન્યતા બધું ભૂલી જવું. બિલકુલ નહીં.
લિબરલ એટલે ઉદાર. મન મોટું રાખવું. બીજાનો વિચાર સાંભળવાની તાકાત રાખવી. એનો અર્થ એ નથી કે તમે તમારો વિચાર બદલી જ નાખો. એનો અર્થ એ છે કે તમે બીજાને ખોટો સાબિત કરવાની ઉતાવળ ના કરો. પહેલા સમજો, પછી નક્કી કરો.
લિબરલ માણસ પૂછે છે “કેમ?”, સંકુચિત માણસ બોલે છે “ના”. લિબરલ માણસ દરવાજો ખુલ્લો રાખે છે, સંકુચિત માણસ બારી-બારણા બંધ કરીને બેસે છે.
૩. ફ્લેકસીબલ બનવું એટલે નબળા પડવું નહીં
ઝાડ જુઓ. વાવાઝોડું આવે ત્યારે સીધું ઊભું રહેનારું ઝાડ તૂટી જાય છે. પણ જે ઝાડ નમે છે, લચકે છે, એ તોફાન પછી ફરીથી ઊભું થઈ જાય છે. એને કહેવાય ફ્લેકસીબિલિટી.
જીવન વાવાઝોડા વગરનું નથી. ટેકનોલોજી બદલાય, બજાર બદલાય, સંબંધો બદલાય, નિયમો બદલાય. જે માણસ કહે “હું તો આમ જ કરીશ”, એ તૂટી જાય છે. જે માણસ કહે “પરિસ્થિતિ પ્રમાણે રસ્તો કાઢીશ”, એ જીતી જાય છે.
ફ્લેકસીબલ એટલે સિદ્ધાંત વેચી દેવા નહીં. ફ્લેકસીબલ એટલે રસ્તો બદલવો, મંજિલ નહીં. લક્ષ્ય એક જ રાખો, પણ ત્યાં પહોંચવાના ૧૦ રસ્તા મનમાં રાખો.
૪. માનવ જાત માટે આ કેમ જરૂરી છે?
આજે દુનિયા એક ગામ બની ગઈ છે. તમારા પાડોશમાં અલગ ધર્મ, અલગ ભાષા, અલગ વિચારવાળો માણસ રહે છે. જો તમે સંકુચિત રહેશો તો રોજ ઝગડો થશે. જો તમે લિબરલ અને ફ્લેકસીબલ બનશો તો સહયોગ થશે.
સંકુચિત સમાજમાં બાળકોનો વિકાસ અટકી જાય છે. એમને સવાલ પૂછવાની છૂટ નથી મળતી. “એવું જ છે કારણ કે મોટા કહે છે” – આ વાક્ય ભવિષ્યની કતલ કરે છે.
નકારાત્મક માણસની આસપાસ કોઈ રહેવા માંગતું નથી. એની એનર્જી બીજાને પણ થકવી દે છે. જ્યારે લિબરલ માણસની આસપાસ તક ઊભી થાય છે, નવા આઈડિયા જન્મે છે, નવા સંબંધ બને છે.
૫. શરૂઆત ક્યાંથી કરવી?
સવારે ઊઠીને અરીસામાં જુઓ અને પોતાને એક સવાલ પૂછોઃ “ગઈકાલે હું જે માનતો હતો, એનાથી અલગ કંઈક સાચું હોઈ શકે?”
રોજ એક નવી વસ્તુ શીખો. અલગ વિચારવાળા માણસ સાથે ચા પીઓ, દલીલ નહીં. પહેલા સાંભળો, પછી બોલો.
જ્યારે મનમાં “ના પડે” એવો વિચાર આવે, ત્યારે ૧૦ સેકન્ડ રોકાઓ. પૂછો “હા પડે તો શું થાય?”
ભૂલ થાય તો સ્વીકારો. “હું ખોટો હતો” કહેવું એ નબળાઈ નથી, એ મોટા મનની નિશાની છે. સંકુચિત માણસ ક્યારેય ભૂલ સ્વીકારતો નથી.
અંતે, પાણીને જુઓ. એ પથ્થરને પણ રસ્તો આપી દે છે. એ કોઈની સાથે ઝગડતું નથી, ફક્ત વહેતું રહે છે. એટલે જ એ જીવન આપે છે.
માણસ પણ પાણી જેવો બને તો જીવન બદલાઈ જાય.કથિત મનોરોગી જેવી સંકુચિતતા છોડો, નકારાત્મકતા છોડો. મનને ખુલ્લું રાખો, વિચારને લવચીક રાખો. કારણ કે જે વિસ્તરે છે એ જ બચે છે, જે સંકોચાય છે એ ઇતિહાસ બની જાય છે.
આપણે માણસ છીએ. અને માણસની ખાસિયત જ વિસ્તરવાની છે.
