તંત્રીની કલમે….
ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં ૫ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૯ એક નિર્ણાયક દિવસ તરીકે યાદ રહેશે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી કલમ ૩૭૦ અને ૩૫(એ)ના વિશેષ પ્રાવધાનો દૂર કરવાનો નિર્ણય માત્ર બંધારણીય સુધારો નહોતો, પરંતુ દેશની એકતા, સુરક્ષા અને વિકાસ અંગેની નવી દિશાનો પ્રારંભ હતો. આજે આ નિર્ણયને સાત વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. આ સમયગાળો ભાવનાત્મક ચર્ચાઓનો નહીં, પરંતુ તથ્યોના આધારે મૂલ્યાંકન કરવાનો છે.
આ સાત વર્ષમાં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં અનેક પરિવર્તનો જોવા મળ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે માર્ગ, ટનલ, રેલવે, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને ડિજિટલ માળખાના વિકાસ માટે મોટા પાયે રોકાણ કર્યું છે. ચિનાબ પરનો વિશ્વનો સૌથી ઊંચો રેલવે પુલ, નવા માર્ગો અને કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટોએ પ્રદેશને દેશના અન્ય ભાગો સાથે વધુ નજીક લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. પ્રવાસન ક્ષેત્રે પણ નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. કાશ્મીરની ખીણમાં ફરી એકવાર દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓનો વિશ્વાસ વધ્યો છે, જેના કારણે હોટેલ, પરિવહન, હસ્તકલા અને નાના વેપારીઓને નવી તકો મળી છે.
સામાજિક ક્ષેત્રમાં પણ મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તનો થયા છે. મહિલાઓ, અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિ, અન્ય પછાત વર્ગો અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગોને દેશના અન્ય રાજ્યોની જેમ અનેક કાનૂની અધિકારો અને કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ મળ્યો છે. કેન્દ્રની વિવિધ યોજનાઓનો વ્યાપ વધવાથી ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આવાસ, સ્વચ્છતા, વીજળી અને પીવાના પાણી જેવી સુવિધાઓમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે. વિકાસની આ દિશાને અવગણવી યોગ્ય નથી.
પરંતુ કોઈ પણ ઐતિહાસિક નિર્ણયનું મૂલ્યાંકન માત્ર વિકાસના આંકડાઓથી પૂરું થતું નથી. વિકાસનો સાચો અર્થ ત્યારે સાબિત થાય છે જ્યારે લોકોના મનમાં વિશ્વાસ વધે, યુવાનોને ગુણવત્તાસભર રોજગાર મળે અને લોકશાહી સંસ્થાઓ વધુ મજબૂત બને. જમ્મુ-કાશ્મીર માટે હવે આગળનું સૌથી મોટું કાર્ય આર્થિક પ્રગતિને સામાજિક વિશ્વાસ અને લોકશાહી ભાગીદારી સાથે જોડવાનું છે.
સુરક્ષાના મોરચે પણ નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. સુરક્ષા દળોની સતત સતર્કતા અને સંકલિત કામગીરીના કારણે અનેક વિસ્તારોમાં સામાન્ય જીવન વધુ સ્થિર બન્યું છે. તેમ છતાં સરહદ પારથી ઘૂસણખોરીના પ્રયાસો અને આતંકવાદના પડકારો સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયા નથી. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સુરક્ષા અને વિકાસ બંનેને સતત ગતિ આપવી પડશે. શાંતિ એક વખત પ્રાપ્ત થતી સ્થિતિ નહીં, પરંતુ સતત જાળવવાની પ્રક્રિયા છે.
આર્થિક વિકાસને વધુ ઊંડો બનાવવા માટે હવે ખાનગી રોકાણ, સ્થાનિક ઉદ્યોગ, કૃષિ, બાગાયત, હસ્તકલા અને પ્રવાસનને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાની જરૂર છે. ખાસ કરીને યુવાનો માટે કૌશલ્ય વિકાસ, સ્ટાર્ટઅપ, માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી અને સેવા ક્ષેત્રમાં રોજગારીની વધુ તકો ઊભી કરવી સમયની માંગ છે. કાશ્મીરનો યુવાન દેશના વિકાસનો ભાગીદાર બને, ત્યારે જ પરિવર્તન સ્થાયી બનશે.
લોકશાહીનું મહત્વ પણ એટલું જ છે. વિકાસ અને લોકશાહી એકબીજાના વિરોધી નથી, પરંતુ પરસ્પર પૂરક છે. મજબૂત સ્થાનિક સંસ્થાઓ, અસરકારક જનપ્રતિનિધિત્વ અને લોકોની ભાગીદારી વિકાસને વધુ વિશ્વસનીય બનાવે છે. જમ્મુ-કાશ્મીર માટે હવે આગામી અધ્યાય એવો હોવો જોઈએ જેમાં વિકાસની ગતિ જળવાય અને લોકશાહી પ્રક્રિયા વધુ મજબૂત બને. આ બંને સાથે આગળ વધશે તો જ લાંબા ગાળાની સ્થિરતા અને વિશ્વાસ પ્રાપ્ત થશે.
દેશ માટે પણ આ અનુભવ મહત્વનો છે. કોઈપણ મોટો નિર્ણય ત્યારે જ સફળ ગણાય જ્યારે તેનો લાભ અંતિમ નાગરિક સુધી પહોંચે. જમ્મુ-કાશ્મીર આજે ભારતની એકતા અને વિકાસ બંનેનું પ્રતીક બની શકે છે, જો આગામી વર્ષોમાં શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગાર અને રોકાણના ક્ષેત્રમાં સતત પ્રગતિ સાથે સામાજિક સમરસતા પણ મજબૂત બને.
સાત વર્ષનો અનુભવ એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે—કલમ ૩૭૦ હટાવવાનો નિર્ણય એક અંત નહોતો, પરંતુ એક નવી શરૂઆત હતી. આ શરૂઆતને હવે વધુ સફળ બનાવવા માટે સરકાર, સ્થાનિક નેતૃત્વ, ઉદ્યોગજગત અને સામાન્ય નાગરિક—બધાએ મળીને વિશ્વાસ, વિકાસ અને લોકશાહીના ત્રણ મજબૂત સ્તંભો પર આગળ વધવું પડશે. જ્યારે વિકાસનો લાભ દરેક ઘર સુધી પહોંચશે, યુવાનોને પોતાના ભવિષ્ય અંગે વિશ્વાસ મળશે અને શાંતિ સ્થાયી બનશે, ત્યારે જ આ ઐતિહાસિક નિર્ણયની સંપૂર્ણ સફળતા દેશ અનુભવી શકશે.
ભારતની સૌથી મોટી શક્તિ તેની વિવિધતા, લોકશાહી અને વિકાસક્ષમતા છે. જમ્મુ-કાશ્મીરનું ભવિષ્ય પણ આ ત્રણેય મૂલ્યોને સાથે લઈને આગળ વધવામાં જ સમાયેલું છે. વિકાસનો માર્ગ શરૂ થઈ ગયો છે; હવે તેને વિશ્વાસ અને લોકશાહીથી વધુ મજબૂત બનાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
નરેન્દ્ર જોષી
