તંત્રીની કલમે….
ઔદ્યોગિક વિકાસના ગૌરવગાન વચ્ચે કામદારોની સુરક્ષા ભૂલાય નહીં; અકસ્માત પછીનું વળતર નહીં, અકસ્માત પહેલાંની સાવચેતી જ સરકારની સાચી કસોટી છે.
ગુજરાતના ઔદ્યોગિક વિકાસની ગાથા ત્યારે અધૂરી જ નહીં, પરંતુ શરમજનક બની જાય છે, જ્યારે કારખાનાઓની ચીમનીમાંથી નીકળતો ધુમાડો રોજગાર અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક બનવાને બદલે કામદારોનાં મોતની યાદ અપાવે છે. રાજ્યમાં નવા ઉદ્યોગો, મોટા મૂડીરોકાણ અને ઉત્પાદનવૃદ્ધિના દાવા થાય તે આવકાર્ય છે, પરંતુ આ પ્રગતિની કિંમત જો કામદારોને પોતાના જીવથી ચૂકવવી પડતી હોય તો વિકાસના મોડેલ સામે ગંભીર સવાલ ઊભા થવા સ્વાભાવિક છે. કારખાનામાં કામ કરવા જતો શ્રમિક સાંજે જીવતો ઘરે પાછો ફરશે કે નહીં, તેની ખાતરી પણ જો વ્યવસ્થા આપી ન શકે તો ઔદ્યોગિક પ્રગતિના દાવાઓનું મૂલ્યાંકન નવેસરથી કરવું પડશે.
ભરૂચ જિલ્લાના સાયખા ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં રાસાયણિક એકમમાં થયેલા વિસ્ફોટમાં પાંચ કામદારોનાં મોતના અહેવાલે ઔદ્યોગિક સલામતીના પ્રશ્નને ફરી કેન્દ્રસ્થાને લાવ્યો છે. આવી ઘટના માત્ર એક કારખાનાની દુર્ઘટના નથી; તે સલામતીના નિયમો, જોખમની ઓળખ, કર્મચારીઓની તાલીમ અને સરકારી નિરીક્ષણની અસરકારકતા અંગે તપાસ માગતી ચેતવણી છે. અકસ્માતનું ચોક્કસ કારણ અને જવાબદારી સત્તાવાર તપાસથી નક્કી થવી જોઈએ, પરંતુ દરેક મોટી દુર્ઘટના પછી જ તંત્ર જાગે અને થોડા દિવસમાં બધું યથાવત્ થઈ જાય, તો એ વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતા ગણાય.
ગુજરાત રાસાયણિક, પેટ્રોકેમિકલ, દવા, ખાતર અને અન્ય ઉત્પાદન ઉદ્યોગોનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર છે. આ ઉદ્યોગો રાજ્યને રોજગાર, નિકાસ અને આવક આપે છે. પરંતુ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ, જ્વલનશીલ પદાર્થો, દબાણવાળી ટાંકીઓ, ઝેરી વાયુઓ અને ઊંચા તાપમાન સાથે સંકળાયેલા જોખમોને સામાન્ય ઔદ્યોગિક ખામી સમજીને અવગણી શકાય નહીં. અહીં નાની બેદરકારી પણ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. તેથી સલામતીને ખર્ચ વધારતી ઔપચારિકતા નહીં, પરંતુ ઉત્પાદનની અનિવાર્ય શરત ગણવી પડશે.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે અકસ્માત થાય તે પહેલાં સરકારી નિરીક્ષણ કેટલું અસરકારક હતું? કારખાનામાં સલામતીનાં સાધનો કાર્યરત હતાં કે નહીં, જોખમી પ્રક્રિયાઓની નિયમિત તપાસ થતી હતી કે નહીં, કામદારોને આપત્તિ સમયે શું કરવું તેની તાલીમ અપાઈ હતી કે નહીં અને અગાઉની તપાસમાં દર્શાવેલી ખામીઓ દૂર કરવામાં આવી હતી કે નહીં—આ તમામ બાબતોની તપાસ થવી જોઈએ. કાગળ પર પ્રમાણપત્રો હોવાં અને વાસ્તવમાં સુરક્ષિત કાર્યસ્થળ હોવું બે જુદી બાબતો છે. નિરીક્ષણ માત્ર ફાઇલો, સહી અને અહેવાલો પૂરતું સીમિત રહે તો તેનો કામદારોને કોઈ વાસ્તવિક લાભ મળતો નથી.
ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ૧૫ ઑક્ટોબરે ગાંધીનગર જિલ્લાના છત્રાલમાં રંગદ્રવ્ય બનાવતી કંપનીમાં થયેલા વિસ્ફોટમાં ચાર કામદારોનાં મોત થયાં હતાં અને તેના માત્ર બે દિવસમાં સાયખાની ઘટનાએ પાંચ પરિવારોના માળા વેરવિખેર કરી નાખ્યા. આ બે ઘટનાઓ ઔદ્યોગિક સલામતીને માત્ર સ્થાનિક સમસ્યા નહીં, પરંતુ રાજ્યવ્યાપી પ્રાથમિકતા બનાવવાની માગ કરે છે.
હવે સરકારની જવાબદારી માત્ર તપાસ સમિતિ રચવા અને વળતરની જાહેરાત કરવા પૂરતી મર્યાદિત ન રહેવી જોઈએ. પ્રથમ, બંને અકસ્માતોની સ્વતંત્ર અને નિષ્ણાત તપાસ કરીને તેના તારણો જાહેર કરવામાં આવે. બીજું, જોખમી રાસાયણિક એકમોનું સમયબદ્ધ સલામતી નિરીક્ષણ કરવામાં આવે. ત્રીજું, અગાઉ નોંધાયેલી ખામીઓ દૂર ન કરનાર એકમો સામે કડક કાર્યવાહી થાય. ચોથું, નિરીક્ષણમાં બેદરકારી સાબિત થાય તો સંબંધિત અધિકારીઓની જવાબદારી પણ નક્કી કરવામાં આવે. તપાસના પરિણામે જ્યાં ગંભીર ખામી જણાય ત્યાં સુધારણા થાય ત્યાં સુધી ઉત્પાદન બંધ રાખવું જોઈએ.
દરેક જોખમી એકમમાં કાર્યરત અગ્નિશામક સાધનો, વાયુના ગળતરની ચેતવણી આપતી વ્યવસ્થા, આપત્તિકાલીન બહાર નીકળવાના માર્ગો અને નિયમિત મોક કવાયત ફરજિયાત હોવી જોઈએ. જોખમી પ્રક્રિયાઓમાં કામ કરતા કર્મચારીઓને તેમની સમજાય તેવી ભાષામાં તાલીમ આપવી, રક્ષણાત્મક સાધનો પૂરાં પાડવાં અને સલામતીના નિયમોનો ભંગ થાય ત્યારે કામ રોકવાનો અધિકાર આપવો અનિવાર્ય છે. નાના કોન્ટ્રાક્ટરો હેઠળ કામ કરતા અને સ્થળાંતર કરીને આવેલા શ્રમિકો પણ સુરક્ષાના સમાન અધિકારી છે. તેમની તાલીમ કે સુરક્ષામાં કોઈ બાંધછોડ ચલાવી શકાય નહીં.
સરકારે ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં અકસ્માતોની માહિતી, તપાસની સ્થિતિ, અગાઉના ઉલ્લંઘનો અને સુધારાત્મક કાર્યવાહીની જાહેર નોંધ રાખવી જોઈએ. જોખમી એકમોનું જોખમના આધારે વર્ગીકરણ કરીને વારંવાર નિરીક્ષણ થાય અને ફરિયાદો માટે સ્વતંત્ર વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવે. આસપાસના રહેવાસીઓ માટે ચેતવણી પ્રણાલી તથા તાત્કાલિક બચાવની સંકલિત યોજના પણ તૈયાર હોવી જોઈએ. ગુજરાત રાજ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળની ઔદ્યોગિક આપત્તિઓ અંગેની માર્ગદર્શિકાઓને કાગળ પર નહીં, પરંતુ જમીન પર અમલમાં મૂકવી જરૂરી છે.
અકસમાત પછી મૃતકના પરિવારને વળતર આપવું જરૂરી છે, પરંતુ વળતર જીવ પાછો લાવી શકતું નથી. પરિવારોને યોગ્ય સહાય, ઇજાગ્રસ્તોને ગુણવત્તાયુક્ત સારવાર અને જવાબદારોને કાયદેસર સજા મળે તે ન્યાયનો એક ભાગ છે; બીજો અને વધુ મહત્ત્વનો ભાગ આવી દુર્ઘટના ફરી ન બને તેની ખાતરી છે.
ગુજરાતે રોકાણ અને ઉત્પાદનની સાથે સલામતીના માપદંડોમાં પણ દેશ માટે ઉદાહરણ બનવું જોઈએ. ઉદ્યોગપતિઓએ નફા કરતાં માનવજીવનને પ્રાથમિકતા આપવી પડશે અને સરકારી તંત્રએ નિયમોના અમલમાં કોઈ પક્ષપાત રાખવો નહીં પડે. કારખાનાની સફળતા કેટલું ઉત્પાદન થયું તેનાથી જ નહીં, પરંતુ કેટલા કામદારો સુરક્ષિત રીતે ઘરે પરત ફર્યા તેનાથી પણ માપવી જોઈએ. કામદારનું જીવન કોઈ ઔદ્યોગિક આંકડો નથી; તે પરિવારનો આધાર અને દેશની સંપત્તિ છે. વિકાસની સાચી ઓળખ ઊંચી ચીમનીઓ નહીં, પરંતુ સુરક્ષિત કાર્યસ્થળો છે. હવે સરકાર અને ઉદ્યોગજગત બંનેએ સાબિત કરવાનું છે કે ગુજરાતમાં વિકાસની દોડ માનવજીવનની કિંમત પર નહીં થાય.
નરેન્દ્ર જોષી
