કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
કેગના એક પછી એક મહાખુલાસા! સોનાની શુદ્ધતાથી લઈને રેલવેની બદહાલી, શિષ્યવૃત્તિની અનિયમિતતા અને પર્યાવરણની અવગણના સુધી સરકારી તંત્રની જવાબદારી પર ગંભીર સવાલો – શું ભારતમાં સરકારી ધોરણો માત્ર કાગળ પર જ છે? જનતાએ સરકારી સીલ પર વિશ્વાસ કરવો કે કેગની ચેતવણી પર? – સમગ્ર વ્યાપક મહાવિશ્લેષણ ગોંદિયા (મહારાષ્ટ્ર)ઃ ભારતમાં બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડડ્ર્સ (બીઆઈએસ) માત્ર એક સરકારી સંસ્થા નથી, પરંતુ કરોડો ગ્રાહકોના વિશ્વાસનું પ્રતીક છે. સોનાના દાગીના પરનું હોલમાર્ક હોય કે અન્ય વસ્તુઓ પરનું આઈએસઆઈ ચિહ્ન, સામાન્ય ગ્રાહક તેને સરકારી ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતાની ખાતરી માને છે. ખાસ કરીને ભારતમાં સોનું માત્ર ઘરેણું નહીં, પરંતુ પારિવારિક બચત, સામાજિક પ્રતિષ્ઠા અને આર્થિક સુરક્ષાનું સાધન પણ છે. આવી સ્થિતિમાં જો ગુણવત્તા નિયંત્રણની જવાબદારી સંભાળતી સંસ્થાની દેખરેખ વ્યવસ્થા પર જ પ્રશ્નો ઊભા થાય, તો તે માત્ર વહીવટી બેદરકારી નહીં, પરંતુ જાહેર વિશ્વાસ સાથે જોડાયેલો ગંભીર વિષય બને છે.
નવેમ્બર ૨૦૨૬ના મધ્યમાં જાહેર ચર્ચામાં આવેલા નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (કેગ)ના બીઆઈએસ સંબંધિત ડ્રાફ્ટ અનુપાલન ઓડિટ અહેવાલે આ પ્રશ્નને વધુ ગંભીર બનાવ્યો છે. અહેવાલનું શીર્ષક બીઆઈએસ દ્વારા માનકીકરણ અને સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ અંગેના અનુપાલન ઓડિટ સાથે સંકળાયેલું છે. જોકે, આ ડ્રાફ્ટ અહેવાલ છે, સંસદમાં રજૂ થયેલો અંતિમ અહેવાલ નથી. તેથી તેમાં દર્શાવાયેલા તારણોને અંતિમ નિષ્કર્ષ નહીં, પરંતુ તપાસ અને જવાબદારી માટેના ગંભીર સંકેત તરીકે જોવા જરૂરી છે. સૌપ્રથમ સવાલ સોનાના હોલમાર્કિંગની વિશ્વસનીયતાનો છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫માં ૨૮,૮૬૫ લાઇસન્સ પ્રાપ્ત ઝવેરીઓ સામે માત્ર ૫,૪૪૪ દુકાનોનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. એટલે કે લગભગ ૧૮.૮૬ ટકા નિરીક્ષણ થયું, જ્યારે ૮૧ ટકાથી વધુ દુકાનોનું નિરીક્ષણ થયું ન હતું. અહીં સ્પષ્ટતા જરૂરી છે કે આ આંકડો ચોક્કસ ઓડિટમાં આવરી લેવાયેલી દુકાનોનો છે, દેશના તમામ નોંધાયેલા ઝવેરીઓની કુલ સંખ્યાનો નહીં. નવેમ્બર ૨૦૨૬ સુધી બીઆઈએસમાં નોંધાયેલા સક્રિય ઝવેરીઓની સંખ્યા ૨,૩૬,૬૨૪ સુધી પહોંચી હોવાનું જણાવાયું છે.
બીજી ગંભીર બાબત હોલમાર્કિંગ કેન્દ્રો એટલે કે એસેઇંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટરોની દેખરેખ છે. ચાર પ્રાદેશિક કચેરીઓમાં નિર્ધારિત ૫,૦૨૦ સર્વેલન્સ ઓડિટ સામે માત્ર ૨,૮૨૬ ઓડિટ કરવામાં આવ્યા હતા. એટલે કે ૨,૧૯૪ નિરીક્ષણો બાકી રહ્યાં, જે લગભગ ૪૩.૭ ટકા થાય છે. આનો અર્થ એવો નથી કે તપાસ ન થયેલા તમામ દાગીના અશુદ્ધ છે, પરંતુ દેખરેખનો અભાવ ગેરરીતિઓ શોધવાની અને સમયસર કાર્યવાહી કરવાની ક્ષમતાને નબળી પાડે છે. સ્ટાફની અછત સામે ગ્રાહક અધિકારોનો પ્રશ્નઃ બીઆઈએસ દ્વારા સ્ટાફની અછત, દૂરના વિસ્તારોમાં પહોંચવાની મુશ્કેલી અને નમૂનાઓ એકત્રિત કરવાની વ્યવહારુ સમસ્યાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે દેશવ્યાપી ગુણવત્તા નિયંત્રણની જવાબદારી ધરાવતી સંસ્થા પૂરતા માનવ સંસાધનો વિના કેવી રીતે કાર્ય કરી શકે? સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ની બીઆઈએસ કાર્યકારી સમિતિની બેઠકમાં આશરે ૨.૩ લાખ નોંધાયેલા ઝવેરીઓની દેખરેખ માટે હાલની વ્યવસ્થા અપૂરતી હોવાની વાત સામે આવી હતી. હોલમાર્કિંગ પ્રતિનિધિઓની મંજૂર સંખ્યા ૧૦૦થી વધારીને ૧૫૦ કરવાની દરખાસ્તને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. હવે તેની વાસ્તવિક અમલવારી અને પરિણામો જાહેર થવા જોઈએ.
રેલવેની સુવિધાઓમાં પણ કેગની ચેતવણીઃ કેગનો અહેવાલ નંબર ૩૧, વર્ષ ૨૦૨૬, ૧૨ ઓગસ્ટે સંસદમાં રજૂ થયો હતો. તેમાં ૧૬ રેલવે ઝોનનાં ૫૧૨ બિનઉપનગરીય સ્ટેશનોની તપાસ કરવામાં આવી હતી. તેમાંથી ૪૫૮ સ્ટેશનો એટલે કે લગભગ ૮૯ ટકા સ્ટેશનોમાં એક અથવા વધુ લઘુત્તમ મુસાફર સુવિધાઓનો અભાવ જોવા મળ્યો હતો. પીવાનું પાણી, શૌચાલય, બેઠક વ્યવસ્થા, પ્લેટફોર્મ પર છાંયડો અને પંખા જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓમાં ખામીઓ નોંધાઈ હતી. ૨૦૧૯-૨૦થી ૨૦૨૩-૨૪ દરમિયાન તપાસવામાં આવેલી ૩૯૫ મુસાફર સુવિધાઓમાંથી ૫૯ ટકા સુવિધાઓમાં વિલંબ જોવા મળ્યો હતો. પાણીના કેટલાક નમૂનાઓમાં ઇ. કોલી સહિતના બેક્ટેરિયાની હાજરી પણ ચિંતાજનક બાબત છે. ૧૬ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ આ મુદ્દો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. કોર્ટે મુસાફરોની સુવિધા, સ્વચ્છતા અને પીવાના સુરક્ષિત પાણી સંબંધિત ફરિયાદોને જાહેર હિતનો મહત્વપૂર્ણ વિષય ગણ્યો હતો અને અરજદારને પોતાની રજૂઆત સંબંધિત અધિકારીઓ સુધી પહોંચાડવા જણાવ્યું હતું. જોકે, તેને કેગની તમામ ભલામણો લાગુ કરવાનો વ્યાપક ન્યાયિક આદેશ ગણવો યોગ્ય નથી.
ઐતિહાસિક વારસાથી શિષ્યવૃત્તિ સુધી અનિયમિતતાઓઃ કેગના અન્ય અહેવાલોમાં પણ વહીવટી ખામીઓ સામે આવી છે. અહેવાલ નંબર ૩૬, ૨૦૨૫માં ઉત્તર પ્રદેશમાં ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ હેઠળનાં સંરક્ષિત સ્મારકોના વ્યવસ્થાપન અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા હતા. અહેવાલ મુજબ ૪૮૭ સ્મારકોમાંથી માત્ર ૩૧ પાસે માલિકીના પૂરતા દસ્તાવેજો હતા, જ્યારે ૪૫૬ સ્મારકોના જમીન રેકોર્ડમાં ખામીઓ નોંધાઈ હતી. ૯૬ સ્મારકો સામે અતિક્રમણની ફરિયાદો પણ હતી. આ સ્થિતિ દેશના ઐતિહાસિક વારસાના સંરક્ષણ માટે ચિંતાજનક છે. શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓમાં પણ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના વિદ્યાર્થીઓ માટેની સહાયના વિતરણમાં અનિયમિતતાઓ, પાત્રતાના માપદંડોની અવગણના, એકથી વધુ વખત ચુકવણી અને સંસ્થામાં નોંધાયેલા ન હોય તેવા વિદ્યાર્થીઓને લાભ આપવાના મુદ્દાઓ સામે આવ્યા હતા. શિક્ષણ માટે ફાળવાયેલું નાણું યોગ્ય લાભાર્થી સુધી ન પહોંચે તો સામાજિક ન્યાયનો મૂળ હેતુ જ નિષ્ફળ જાય છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને પર્યાવરણ ક્ષેત્રે પણ પ્રશ્નોઃ કેગના અહેવાલ નંબર ૨૯, ૨૦૨૫માં રાષ્ટ્રીય બાયોફાર્મા મિશનના અમલીકરણમાં સ્ટાફની અછત, નબળી દેખરેખ અને પ્રોજેક્ટ પસંદગીમાં વિલંબ જેવી ખામીઓ દર્શાવવામાં આવી હતી. નિર્ધારિત ચુકવણીની શરતોનું પાલન કર્યા વિના રૂ ૫.૪૬ કરોડની ગ્રાન્ટ આપવામાં આવી હોવાનો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો હતો. જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો અંગેના અહેવાલ નંબર ૧૨, ૨૦૨૪માં ૧૬ કેન્દ્રીય જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો સંબંધિત ૩૦ ઓડિટ અવલોકનોનો કુલ નાણાકીય પ્રભાવ રૂ ૩,૪૩૭.૩૦ કરોડ દર્શાવવામાં આવ્યો હતો.
આ તમામ ઉદાહરણો એક જ પ્રશ્ન તરફ દોરી જાય છેઃ શું સરકારી નિયમો માત્ર દસ્તાવેજો પૂરતા મર્યાદિત રહી ગયા છે? નિયમો બનાવવાથી જ સુશાસન સ્થાપિત થતું નથી; તેમનો નિષ્પક્ષ અમલ, સતત દેખરેખ અને જવાબદારી પણ એટલી જ જરૂરી છે. સરકારના સુધારાત્મક પગલાં અને આગળનો માર્ગઃ ૨ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ બીઆઈએસ દ્વારા ઝવેરીઓ અને હોલમાર્કિંગ કેન્દ્રો માટે સુધારેલી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી હતી. સપ્ટેમ્બરમાં હોલમાર્કિંગ પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા ૧૦૦થી વધારીને ૧૫૦ કરવાની મંજૂરી પણ આપવામાં આવી હતી. ૧૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ સુધીમાં ૬૫ કરોડથી વધુ સોનાના દાગીનાની વસ્તુઓને એચયુઆઈડી આપવામાં આવ્યા હોવાનો અને નોંધાયેલા ઝવેરીઓની સંખ્યા ૨,૩૬,૬૨૪ સુધી પહોંચ્યાનો અહેવાલ છે. આ વિસ્તરણ આવકાર્ય છે, પરંતુ નોંધણી વધવી અને અસરકારક નિરીક્ષણ થવું બંને અલગ બાબતો છે.
હવે કેન્દ્ર સરકાર, ગ્રાહક બાબતોનું મંત્રાલય અને બીઆઈએસએ પાંચ મહત્વપૂર્ણ પગલાં લેવા જોઈએઃ કેગના ડ્રાફ્ટ અહેવાલ પર મંત્રાલયનો જવાબ મેળવી અંતિમ અહેવાલ સમયસર સંસદમાં રજૂ કરવો. ઝવેરીઓ અને હોલમાર્કિંગ કેન્દ્રોના જિલ્લાવાર નિરીક્ષણના આંકડા જાહેર કરવા. બજારમાંથી સોનાનાં દાગીનાનાં રેન્ડમ નમૂનાઓ લઈને સ્વતંત્ર પ્રયોગશાળાઓમાં શુદ્ધતાની તપાસ કરાવવી. બેદરકારી, ખોટા પ્રમાણપત્ર અને નિયમભંગના કિસ્સાઓમાં જવાબદારી નક્કી કરી કાર્યવાહી કરવી. સંસદની જાહેર હિસાબ સમિતિ દ્વારા કેગના વાંધાઓ પર વિભાગવાર કાર્યવાહી અહેવાલની સમીક્ષા કરવી અને જરૂરી કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા ગ્રાહક હિતોનું રક્ષણ કરવું.
સામાન્ય ગ્રાહકોએ પણ સાવચેત રહેવું જરૂરી છે. સોનાનાં દાગીના ખરીદતી વખતે છ અંકનો એચયુઆઈડી નંબર બીઆઈએસ કેર એપ દ્વારા ચકાસવો જોઈએ. બિલમાં દાગીનાનું વજન, કેરેટ, શુદ્ધતા, હોલમાર્કિંગ ફી અને કિંમતની વિગતો સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ. શંકાસ્પદ હોલમાર્ક અથવા શુદ્ધતા અંગેની ફરિયાદ બીઆઈએસ તથા રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક હેલ્પલાઇન પર નોંધાવી શકાય છે. અંતમાં, લોકશાહીમાં સરકારી સંસ્થાઓનો વિશ્વાસ તેમની સીલથી નહીં, પરંતુ તેમની પારદર્શિતા અને જવાબદારીથી સ્થાપિત થાય છે. કેગની ભૂમિકા સરકારને બદનામ કરવાની નહીં, પરંતુ જાહેર નાણાં અને સરકારી વ્યવસ્થાની ખામીઓ સામે લાવવાની છે. રેલવેમાં મુસાફરોની સુવિધા હોય, વિદ્યાર્થીઓની શિષ્યવૃત્તિ હોય, પર્યાવરણનું રક્ષણ હોય કે સોનાની શુદ્ધતા, દરેક ક્ષેત્રમાં જનતાને ગુણવત્તાયુક્ત સેવા મેળવવાનો અધિકાર છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે સરકાર માત્ર સુધારાની જાહેરાતો નહીં, પરંતુ પરિણામો પણ જાહેર કરે. કારણ કે સરકારી ધોરણોનું સાચું મૂલ્ય કાગળ પર નહીં, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકના જીવનમાં દેખાવું જોઈએ.
