તંત્રીની કલમે….
ભારતની આગામી ઔદ્યોગિક લડાઈ કદાચ તેલના કૂવામાં નહીં, પરંતુ ખનિજની ખાણોમાં લડાશે. આજે જે દેશ પાસે લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ, ગ્રેફાઇટ અને દુર્લભ પૃથ્વી તત્ત્વોની સુરક્ષિત પુરવઠા વ્યવસ્થા છે, તે જ આવતીકાલના ઇલેક્ટ્રિક વાહન, બેટરી, સેમિકન્ડક્ટર, સૌર ઊર્જા, સંરક્ષણ અને ઉચ્ચ તકનીકી ઉદ્યોગમાં નેતૃત્વ કરશે. આ વાસ્તવિકતા વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે લોકસભામાં ખાણ અને ખનિજ વિકાસ તથા નિયમન સુધારા ખરડો, ૨૦૨૬ રજૂ કર્યો છે. સવાલ એટલો નથી કે સુધારો જરૂરી છે કે નહીં; સવાલ એ છે કે ભારત આ સુધારાથી ખાણ ખોદનાર દેશ બનશે કે ખનિજમાંથી વૈશ્વિક મૂલ્ય સર્જનાર દેશ?
આજે ભારતની સૌથી મોટી નબળાઈ આયાત નિર્ભરતા છે. ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ક્રૂડ તેલ માટે જે સમસ્યા દાયકાઓથી ભારતને સતાવતી રહી છે, તે જ સમસ્યા હવે મહત્વપૂર્ણ ખનિજોમાં ઊભી થઈ રહી છે. લિથિયમથી લઈને કોબાલ્ટ અને દુર્લભ પૃથ્વી તત્ત્વો સુધીના અનેક ખનિજોમાં દેશને વિદેશી પુરવઠા પર આધાર રાખવો પડે છે. ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની બેટરીથી લઈને સેમિકન્ડક્ટર અને સંરક્ષણ સાધનો સુધી, ભવિષ્યની ટેકનોલોજીનું હાર્ડવેર આ ખનિજોથી જ બને છે. એટલે ખનિજ સુરક્ષા હવે માત્ર ઉદ્યોગ મંત્રાલયનો વિષય નથી; તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો મુદ્દો છે.
નવા સુધારાનો સૌથી મહત્વનો સંદેશ એ છે કે સરકાર ખનિજ સંશોધન અને ખનનને વધુ ઝડપ આપવા માગે છે. ખનિજ ધરાવતી જમીન અને તેના નિયમન અંગે કેન્દ્રની ભૂમિકા વધારવાના પ્રસ્તાવો પણ આ જ દિશામાં છે. સરકારનો તર્ક સ્પષ્ટ છે—જો વિવિધ કર, ઉપકર અને અન્ય નાણાકીય બોજને કારણે ખનન પ્રોજેક્ટ આર્થિક રીતે અયોગ્ય બને, તો દેશ પોતે ખનિજ ઉત્પન્ન નહીં કરે અને આયાત પર નિર્ભર રહેશે.
પરંતુ અહીંથી જ બીજો મોટો પ્રશ્ન શરૂ થાય છે. ભારત સંઘીય દેશ છે. ખનિજ સંસાધનો ધરાવતાં રાજ્યોને માત્ર કાચો માલ કાઢવાની જવાબદારી આપીને તેમની આવક અને અધિકારો મર્યાદિત કરી શકાય નહીં. ખનનમાંથી મળતી રોયલ્ટી અને અન્ય આવકથી સ્થાનિક રસ્તા, પાણી, આરોગ્ય અને રોજગાર ઊભા થાય છે. જો કેન્દ્ર વધુ સત્તા પોતાના હાથમાં લે છે, તો રાજ્યોના હિતનું રક્ષણ કેવી રીતે થશે? સુધારા સાથે કેન્દ્ર-રાજ્ય આવક વહેંચણીનું પારદર્શક માળખું નહીં હોય તો ખનિજ સુધારો વિકાસ કરતાં સંઘીય વિવાદનું કારણ બની શકે છે.
બીજી ભૂલ ભારતે હવે નજ કરવી જોઈએ—ખનિજ કાઢો અને કાચા માલ તરીકે વેચી દો. જો ભારત ખાણમાંથી લિથિયમ કાઢીને બહાર મોકલે અને થોડા વર્ષો પછી લિથિયમ આધારિત બેટરી મોંઘા ભાવે આયાત કરે, તો તેને આત્મનિર્ભરતા કહી શકાય નહીં. સાચી સફળતા ત્યારે ગણાશે જ્યારે ખનિજની શોધથી લઈને ખનન, શુદ્ધિકરણ, પ્રક્રિયા, બેટરી, ચિપ, મોટર, સંરક્ષણ સાધન અને અંતિમ ઉત્પાદન સુધીની સંપૂર્ણ મૂલ્યશૃંખલા દેશમાં ઊભી થાય.
આ માટે માત્ર ખાણ કંપનીઓને પરવાનગી આપવી પૂરતી નથી. સંશોધન સંસ્થાઓ, ખાનગી ઉદ્યોગ, વિદેશી ભાગીદારી, ઉચ્ચ કૌશલ્ય ધરાવતા માનવબળ અને આધુનિક પ્રક્રિયા ટેકનોલોજીમાં મોટું રોકાણ કરવું પડશે. સાથે જ જૂની બેટરી, ઇલેક્ટ્રોનિક કચરા અને ઔદ્યોગિક સામગ્રીમાંથી ખનિજ પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની પુનઃચક્રણ અર્થવ્યવસ્થા પણ ઊભી કરવી પડશે.
પર્યાવરણનો મુદ્દો અહીં કોઈ નાની ફૂટનોટ નથી. ખનનથી જંગલો, ભૂગર્ભજળ, જમીન અને સ્થાનિક જીવનવ્યવસ્થા પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે. વિકાસના નામે પર્યાવરણનો નાશ કરવામાં આવે અને પછી સ્થાનિક લોકોની રોજગારી, આરોગ્ય અને પાણીની સમસ્યાઓ વધે તો આર્થિક વૃદ્ધિનો આંકડો ખોખલો સાબિત થશે. તેથી દરેક ખનન પ્રોજેક્ટમાં પર્યાવરણ પુનઃસ્થાપન માટે નાણાકીય જવાબદારી, સ્થાનિક સમુદાયને સીધો લાભ અને કડક દેખરેખ ફરજિયાત થવી જોઈએ.
વિશ્વમાં હવે ખનિજોની રાજનીતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. થોડા દેશો ચોક્કસ મહત્વપૂર્ણ ખનિજોના ખનન અને પ્રક્રિયા પર ભારે પ્રભાવ ધરાવે છે. એટલે ભારતે માત્ર પોતાના ભંડારો શોધવા નહીં, પરંતુ ઓસ્ટ્રેલિયા, આફ્રિકા, દક્ષિણ અમેરિકા અને અન્ય ખનિજ સમૃદ્ધ દેશો સાથે લાંબા ગાળાની ભાગીદારી પણ કરવી પડશે. એક દેશ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી એ જ સાચી ખનિજ સુરક્ષા છે.
આ સુધારાની સફળતાનું અંતિમ માપદંડ કાયદો પસાર થવો નહીં હોય. માપદંડ હશે—ભારત કેટલા નવા ખનિજ ભંડારો શોધે છે, કેટલા પ્રોજેક્ટ વાસ્તવમાં ઉત્પાદન શરૂ કરે છે, આયાત નિર્ભરતા કેટલી ઘટે છે અને ખનિજમાંથી બનેલા ઉચ્ચ મૂલ્યના ઉત્પાદનોની નિકાસ કેટલી વધે છે.
ભારત પાસે વિશ્વની ત્રીજી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાનું લક્ષ્ય છે. પરંતુ ત્રીજી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવા માટે માત્ર રસ્તા, બંદરો અને કારખાનાં પૂરતા નથી. આધુનિક અર્થવ્યવસ્થાના કાચા માલની સુરક્ષા પણ જરૂરી છે.
તેથી નવો ખનિજ સુધારો એક સામાન્ય કાયદાકીય સુધારો નથી. તે ભારતની આગામી ઔદ્યોગિક દિશાની કસોટી છે. સરકાર જો ઝડપ સાથે પારદર્શિતા, રાજ્યો સાથે સહમતી, પર્યાવરણ સુરક્ષા અને સ્થાનિક મૂલ્યવર્ધન જોડશે તો આ સુધારો ભારતને આયાત આધારિત અર્થવ્યવસ્થાથી વ્યૂહાત્મક રીતે આત્મનિર્ભર અર્થવ્યવસ્થા તરફ લઈ જઈ શકે છે.
પરંતુ જો લક્ષ્ય માત્ર વધુ ખાણો ખોલવાનું રહેશે, તો ભારત ફરી એકવાર પોતાની કુદરતી સંપત્તિ વેચીને બીજા દેશોની ઔદ્યોગિક સમૃદ્ધિ વધારતું રહેશે.
આ વખતે ભારતે ખાણમાંથી માત્ર ખનિજ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક ઔદ્યોગિક શક્તિ બહાર કાઢવી પડશે.
નરેન્દ્ર જોષી
