તંત્રીની કલમે….
ખેડૂતના ખેતરમાં ઊભેલો પાક માત્ર અનાજ નથી, પરંતુ આખા પરિવારની આશા, વર્ષભરની મહેનત અને આગામી જીવનનો આધાર છે. જ્યારે વરસાદ સાથ ન આપે, જમીન તરસી રહે, પાક સુકાવા લાગે અને ખેતી પાછળ કરેલો ખર્ચ પણ પાછો મળવાની આશા ધૂંધળી બને, ત્યારે ખેડૂતની કટોકટી માત્ર ખેતીનો પ્રશ્ન રહેતી નથી; તે રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થા, ગ્રામ્ય રોજગાર અને સામાજિક સુરક્ષાનો પ્રશ્ન બની જાય છે. સૌરાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળ જાહેર કરવાની માગને આ દૃષ્ટિએ જોવાની જરૂર છે. ખેડૂતોને આશ્વાસન આપીને તેમની મુશ્કેલીઓનો અંત આવવાનો નથી. તેમને સમયસર સર્વે, વાસ્તવિક સહાય અને જવાબદાર વહીવટી તંત્ર જોઈએ.
ગુજરાતે કૃષિ વિકાસ, સિંચાઈ અને જળસંચય ક્ષેત્રે અનેક પ્રયાસો કર્યા છે. છતાં વરસાદની અનિયમિતતા સામે સૌરાષ્ટ્રના અનેક વિસ્તારોમાં ખેતીની મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય છે. ક્યાંક વરસાદની અછત, ક્યાંક અનિયમિત વરસાદ અને ક્યાંક વરસાદ પછી લાંબો વિરામ ખેતીને અસર કરે છે. કપાસ, મગફળી, તલ, કઠોળ અને અન્ય પાકો પર આધારિત ખેડૂતો માટે વરસાદની દરેક વિસંગતિ સીધી આર્થિક ચિંતામાં ફેરવાય છે. પાક નબળો પડે તો આવક ઘટે છે, પરંતુ બિયારણ, ખાતર, જંતુનાશક દવાઓ, મજૂરી, વીજળી અને ખેતીનાં સાધનોનો ખર્ચ ઘટતો નથી. આવક ઓછી અને દેવાનો બોજ વધારે—આ સ્થિતિ ખેડૂતને આર્થિક અસુરક્ષાના ચક્રમાં ધકેલી શકે છે.
દુષ્કાળ જાહેર કરવાની માગને રાજકીય આક્ષેપો કે પક્ષીય નિવેદનો સુધી મર્યાદિત રાખવી યોગ્ય નથી. સરકાર માટે સૌથી પહેલો પ્રશ્ન એ હોવો જોઈએ કે વાસ્તવિક સ્થિતિ શું છે? કયા તાલુકામાં કેટલો વરસાદ થયો? કેટલા ગામોમાં પાકની સ્થિતિ ગંભીર છે? જમીનમાં ભેજ કેટલો છે? જળાશયોમાં કેટલું પાણી ઉપલબ્ધ છે? પીવાના પાણી અને પશુઓના ઘાસચારાની સ્થિતિ કેવી છે? આ પ્રશ્નોના જવાબ આંકડા, સ્થળતપાસ અને પારદર્શક અહેવાલના આધારે મળવા જોઈએ. દુષ્કાળ જાહેર કરવો કે અન્ય રાહત વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકવી તેનો નિર્ણય રાજકીય દબાણથી નહીં, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન અને ખેડૂતોના વાસ્તવિક અનુભવના આધારે થવો જોઈએ.
સરકારે તાત્કાલિક પાકની સ્થિતિનો ગામવાર અને ખેતરવાર સર્વે કરાવવો જોઈએ. સર્વેમાં વિલંબ થાય તો નુકસાન સહન કરી રહેલા ખેડૂતોની મુશ્કેલી વધે છે. પાકને થયેલા નુકસાનના આધારે યોગ્ય સહાય નક્કી કરવી, પાકવીમાના દાવાઓ ઝડપથી ચૂકવવા અને પાત્ર ખેડૂતો સુધી સરકારી સહાય પહોંચે તેની ખાતરી કરવી જરૂરી છે. બેંકો તથા સહકારી ધિરાણ સંસ્થાઓ સાથે સંકલન કરીને અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને હપ્તા ભરવામાં રાહત, યોગ્ય પુનઃધિરાણ અને જરૂરિયાત મુજબ કાર્યકારી મૂડી ઉપલબ્ધ કરાવવાના વિકલ્પો પણ વિચારવા જોઈએ. રાહતની જાહેરાત કરતાં વધુ મહત્ત્વનું તેનું સમયસર અમલીકરણ છે.
પાણીની સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર ટેન્કર મોકલવામાં નથી. તળાવો, ચેકડેમ, ખેતતલાવડીઓ અને જળસંગ્રહની વ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરીને જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં પાણીનું પુનઃભરણ કરવું જોઈએ. પીવાના પાણીની સાથે પશુઓ માટે ઘાસચારો અને પાણી ઉપલબ્ધ રહે તે માટે પણ આયોજન જરૂરી છે. લાંબા ગાળે ટપક સિંચાઈ, ઓછા પાણીમાં ઊગી શકે તેવા પાકો, જમીનમાં ભેજ જાળવવાની પદ્ધતિઓ અને સ્થાનિક જળસ્રોતોના સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવું પડશે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં જવાબદારી પણ નિશ્ચિત થવી જોઈએ. તાલુકા અને જિલ્લા સ્તરે અધિકારીઓએ વાસ્તવિક અહેવાલ રજૂ કરવા જોઈએ. સર્વેમાં બેદરકારી, સહાયમાં વિલંબ કે પાત્ર લાભાર્થીઓને અન્યાય થાય તો જવાબદાર અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી થવી જોઈએ. ખેડૂતોને અરજીથી લઈને સહાય મેળવવા સુધી વારંવાર કચેરીઓના ધક્કા ન ખાવા પડે તેવી સરળ વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ.
ખેડૂતની મુશ્કેલીને રાજકીય વિવાદમાં ફેરવવાને બદલે સરકાર, વિરોધ પક્ષો, સહકારી સંસ્થાઓ અને કૃષિ નિષ્ણાતોએ સાથે મળીને ઉકેલ શોધવો જોઈએ. સૌરાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળની માગનું મૂલ્યાંકન તટસ્થ રીતે થાય અને જ્યાં ગંભીર સ્થિતિ હોય ત્યાં તાત્કાલિક રાહત પહોંચે—આ જ ન્યાયસંગત માર્ગ છે.
ખેડૂત મજબૂત હશે તો ગામડાં મજબૂત રહેશે, ગ્રામ્ય બજારમાં ખરીદશક્તિ જળવાશે અને રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થાને પણ આધાર મળશે. તેથી ખેડૂતોને માત્ર સહાનુભૂતિ નહીં, સમયસર સહાય, પારદર્શક વહીવટ અને લાંબા ગાળાની જળસુરક્ષા આપવી સરકારની ફરજ છે. ખેડૂતને વરસાદની અનિશ્ચિતતા સામે એકલો છોડી શકાય નહીં; તેની મહેનતને સુરક્ષા આપવી એ જ સાચા કૃષિ વિકાસની કસોટી છે.
નરેન્દ્ર જોષી
