કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંડિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતમાં ડ્રગ્સની સમસ્યા હવે ફક્ત કાયદો અને વ્યવસ્થા કે આરોગ્યનો મુદ્દો નથી, પરંતુ દેશની યુવા પેઢીના ભવિષ્ય, પરિવારોની સુખાકારી, આર્થિક ઉત્પાદકતા, આંતરિક સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે એક ગંભીર પડકાર બની ગઈ છે. ગેરકાયદેસર ડ્રગ્સની હેરફેર સમાજને નબળો પાડે છે, ગુનાહિત જગતને આર્થિક શક્તિ પૂરી પાડે છે,અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં આતંકવાદ અને અન્ય રાષ્ટ્રવિરોધી પ્રવૃત્તિઓને ભંડોળ પૂરું પાડવાનું સાધન પણ બની શકે છે. તેથી, ડ્રગમુક્ત ભારતનું લક્ષ્ય ફક્ત સરકારી ઘોષણા નથી, પરંતુ સરકાર, વહીવટ, પોલીસ, ન્યાયતંત્ર, આરોગ્ય પ્રણાલી અને સમાજની સામૂહિક તપાસ છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, તમને જણાવવા માંગુ છું કે ૨૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ રાષ્ટ્રીય પોલીસ સ્મારક ખાતે પોલીસ સ્મૃતિ દિવસ નિમિત્તે, કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રીએ ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૯ સુધીમાં ભારતને ડ્રગ મુક્ત બનાવવાનું સ્પષ્ટ આહ્વાન કર્યું હતું.
દેશભરના પોલીસ દળોને સાથે મળીને કામ કરવા હાકલ કરતા, તેમણે બુધવારે કહ્યું કે ડ્રગનો ઉપયોગ ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ખતરો છે અને રાષ્ટ્ર વિરોધી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ સંગઠનોને નાણાકીય સહાય પણ પૂરી પાડે છે. આ પ્રતિબદ્ધતાને ધ્યાનમાં રાખીને, આ મુદ્દા પર સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું ભારત નિર્ધારિત સમયમર્યાદા સુધીમાં ગેરકાયદેસર ડ્રગ વેપાર પર નિર્ણાયક ફટકો આપી શકશે, જેનાથી ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે સુરક્ષિત ભવિષ્ય સુનિશ્ચિત થશે. શું પોલીસ સ્ટેશનોથી લઈને કેન્દ્રીય એજન્સીઓ સુધી જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરીને ડ્રગ સપ્લાય ચેઇન તોડી શકાય છે? અને શું ડ્રગની માંગ, વ્યસન અને પુનર્વસનની સમસ્યાઓને સંબોધ્યા વિના સાચું ડ્રગ ડિ-એડિકેશન શક્ય છે? આ પ્રશ્નોના જવાબો આ અભિયાનની સાચી સફળતા નક્કી કરશે.
મિત્રો, જો આપણે પોલીસ સ્મારક દિવસથી રાષ્ટ્રીય સંકલ્પ તરફના સંક્રમણને ધ્યાનમાં લઈએ તોઃ ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૯ ની સમયમર્યાદા શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે? ૨૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ, નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય પોલીસ સ્મારક ખાતે, પોલીસ સ્મારક દિવસ નિમિત્તે, કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રીએ દેશભરના પોલીસ દળોને ડ્રગના દુરૂપયોગ સામે એક થઈને કામ કરવા હાકલ કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ડ્રગનો દુરૂપયોગ ભવિષ્યની પેઢીઓને બરબાદ કરે છે, અર્થતંત્ર પર બિનજરૂરી બોજ નાખે છે અને રાષ્ટ્ર વિરોધી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ સંગઠનોને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી શકે છે. સરકારે દેશને ડ્રગની સમસ્યાથી મુક્ત કરવા માટે ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૯ ની સમયમર્યાદા નક્કી કરી છે. ગૃહમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ૨૦૨૬ ના બાકીના વર્ષો, તેમજ ૨૦૨૭, ૨૦૨૮ અને ૨૦૨૯ ના વર્ષો, આ લડાઈ માટે સમર્પિત રહેશે. આ જાહેરાત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેનો સંદેશ સીધો પોલીસ વ્યવસ્થાના મૂળ સુધી પહોંચે છે. પોલીસ સ્મારક દિવસ એ એવા કર્મચારીઓના બલિદાનને યાદ કરવાનો પ્રસંગ છે જેમણે દેશની સુરક્ષા માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું. તે પ્લેટફોર્મ પરથી ડ્રગ્સના દુરુપયોગ સામેની ઝુંબેશને રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા બનાવવાથી પોલીસ દળો પર નોંધપાત્ર જવાબદારી આવે છે. હવે જરૂરિયાત ફક્ત દરોડા, ધરપકડ અને જપ્તીની સંખ્યા વધારવાની નથી, પરંતુ ડ્રગ હેરફેરના સમગ્ર નેટવર્કને તોડી પાડવાની, દોષિતોને સજા કરવાની અને ડ્રગના વ્યસનમાં ફસાયેલા લોકોને સારવાર અને પુનર્વસન પૂરું પાડવાની પણ છે. સરકારે ૨૦૨૯ સુધીમાં ગેરકાયદેસર ડ્રગના વેપારને નાબૂદ કરવા માટે રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચના અને વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. આ ધ્યેયની સફળતા માત્ર જપ્ત કરાયેલા ડ્રગ્સની સંખ્યા દ્વારા જ નહીં, પરંતુ ગેરકાયદેસર પુરવઠામાં ઘટાડો, યુવાનોને ડ્રગના દુરુપયોગથી રોકવામાં મળેલી સફળતા અને અસરગ્રસ્ત પરિવારોને આપવામાં આવતી સહાયની હદ દ્વારા પણ માપવી જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે બદલાતા ગુનાહિત વિશ્વના પડકારોનો વિચાર કરીએઃ પરંપરાગત હેરફેરથી ડિજિટલ નેટવર્ક્સ સુધીઃ ભૂતકાળમાં, ગેરકાયદેસર ડ્રગ હેરફેર મુખ્યત્વે ગુપ્ત સંપર્કો, વ્યક્તિગત નેટવર્ક્સ, સરહદ પારની દાણચોરી, ગેરકાયદેસર સંગ્રહ અને સ્થાનિક વિતરકો દ્વારા કરવામાં આવતી હતી. આજે, પરંપરાગત પદ્ધતિઓ ડિજિટલ સંદેશાવ્યવહાર, ઓનલાઈન સંપર્કો, ઉપનામો, ઈન્ટરનેટ-આધારિત નાણાકીય વ્યવહારો અને આંતરરાજ્ય નેટવર્ક્સ જેવા પડકારો દ્વારા પણ પૂરક છે. સંપર્કો સ્થાપિત કરવા માટે સોશિયલ મીડિયા અને મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે; ગેરકાયદેસર બજારો ડાર્કનેટ પર કાર્ય કરી શકે છે; અને ક્રિપ્ટોકરન્સી વ્યવહારોની તપાસ ગુના સાથે સંબંધિત નાણાકીય લિંક્સને ઉજાગર કરવામાં મદદ કરી શકે છે. યુએન ડ્રગ રિપોટ્ર્સે ઓનલાઈન ગેરકાયદેસર બજારો અને ડિજિટલ નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓનો અભ્યાસ કરવાના મહત્વ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો છે. કૃત્રિમ દવાઓ અને તેમના ઉત્પાદન માટે વપરાતા રસાયણોનું નિરીક્ષણ પણ એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર છે. ગુનેગારોએ તેમની પદ્ધતિઓ બદલી છે, તેથી તપાસ એજન્સીઓએ તકનીકી કુશળતા, ડિજિટલ પુરાવા, નાણાકીય તપાસ અને આંતરરાજ્ય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને મજબૂત બનાવવો જોઈએ. ફક્ત છેલ્લા વેચનારને પકડવો પૂરતો નથી; ગેરકાયદેસર વેપાર પાછળના આર્થિક લાભો, સપ્લાય નેટવર્ક્સ અને સંગઠિત ગુનાની લિંક્સની તપાસ કરવી પણ જરૂરી છે. આ જ કારણ છે કે આધુનિક ડ્રગ વિરોધી કામગીરી પરંપરાગત પોલીસિંગ સુધી મર્યાદિત ન હોઈ શકે. આ લડાઈમાં તાલીમ પામેલી સાયબર તપાસ ટીમો, વૈજ્ઞાનિક તપાસ, વૈધાનિક દેખરેખ અને એજન્સીઓ વચ્ચે માહિતીનું આદાનપ્રદાન મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. જોકે, ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કાયદાના અવકાશ, ગોપનીયતા સુરક્ષા અને ન્યાયી તપાસ સાથે સુસંગત હોવો જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે ભારતના કાનૂની શસ્ત્રોનો વિચાર કરીએઃ કાયદા કડક છે, હવે અસરકારક અમલીકરણની જરૂરિયાતને સમજવા માટે, ગેરકાયદેસર ડ્રગ વેપારને રોકવા માટે ભારતમાં ઘણા મહત્વપૂર્ણ કાયદાઓ પહેલાથી જ અસ્તિત્વમાં છે. સૌથી અગ્રણી નાર્કોટિક ડ્રગ્સ અને સાયકોટ્રોપિક સબસ્ટન્સ એક્ટ, ૧૯૮૫, અથવા દ્ગડ્ઢઁજી એક્ટ છે. તે પ્રતિબંધિત પદાર્થોના ઉત્પાદન, કબજો, વેચાણ, ખરીદી, પરિવહન અને અન્ય સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરે છે અને ગુનાની પ્રકૃતિ અને માત્રાના આધારે કડક સજાની જોગવાઈ કરે છે. વ્યાપારી જથ્થાને લગતા ઘણા ગંભીર ગુનાઓમાં ૧૦ થી ૨૦ વર્ષની સખત કેદ અને દંડ થઈ શકે છે. ચોક્કસ સંજોગોમાં, અગાઉના દોષિત ઠેરવ્યા પછી ગંભીર ગુનાનું પુનરાવર્તન કરવા માટે મૃત્યુદંડની કાનૂની જોગવાઈ છે, પરંતુ આ દરેક ડ્રગ હેરફેરના કેસમાં લાગુ પડતું નથી. બીજો મહત્વપૂર્ણ કાયદો એનડીપીએસ કાયદા, એક્ટ, ૧૯૮૮ છે, જેનો ઉદ્દેશ ગેરકાયદેસર ડ્રગ વેપારને રોકવા માટે નિર્ધારિત કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ નિવારક અટકાયતની જોગવાઈ કરવાનો છે. તેનો સમયગાળો સંબંધિત વૈધાનિક જોગવાઈઓ અને કેસની પરિસ્થિતિઓ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. ત્રીજું, પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, ૨૦૦૨ (પીએમએલએ), એવા કિસ્સાઓમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે જ્યાં ગુનાહિત આવકને લોન્ડર કરવામાં આવે છે. આ કાયદાઓ ઉપરાંત, પોલીસ, નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યુરો, સરહદ સુરક્ષા એજન્સીઓ, ડ્રગ કંટ્રોલ વિભાગ અને નાણાકીય તપાસ એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન જરૂરી છે. ડિજિટલ પુરાવા અને ગેરકાયદેસર આવકના સ્ત્રોતોની તપાસને મજબૂત બનાવવી પણ જરૂરી છે. ખાસ અદાલતોમાં કેસોનો સમયસર નિકાલ, ગુણવત્તાયુક્ત કાર્યવાહી અને પુરાવાઓની વિશ્વસનીયતા વધારવી પણ જરૂરી છે. ફક્ત કાયદાની કડકતા જ નહીં, પરંતુ ન્યાયી તપાસ અને સજાની અસરકારકતા પણ ગુનેગારો પર વાસ્તવિક દબાણ લાવે છે.
મિત્રો, જો આપણે એનસીઓઆરડી,નિદાન અને માનસને ધ્યાનમાં લઈએઃ સંકલનથી લઈને જાહેર ભાગીદારી સુધી, સરકારે ડ્રગ વિરોધી પ્રયાસોનું સંકલન કરવા માટે વિવિધ સંસ્થાકીય અને ડિજિટલ પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે. નાર્કો-કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (એનસીઓઆરડી) નો ઉદ્દેશ્ય સંબંધિત એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન વધારવાનો છે.નિદાન પોર્ટલનો ઉપયોગ ડ્રગ અપરાધીઓ વિશે માહિતી શેર કરવા અને તપાસ એજન્સીઓ વચ્ચે માહિતી શેર કરવા માટે થાય છે. માનસ હેલ્પલાઇન, ૧૯૩૩, જાહેર ભાગીદારી માટે પણ ઉપલબ્ધ છે. ભારત સરકાર અનુસાર, તે ૧૮ જુલાઈ, ૨૦૨૪ ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ હેલ્પલાઇન દ્વારા, નાગરિકો ડ્રગ હેરફેર, ગેરકાયદેસર ખેતી અને સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓની જાણ કરી શકે છે. આ પ્લેટફોર્મ કાઉન્સેલિંગ અને પુનર્વસન સહાયની ઍક્સેસને પણ સરળ બનાવે છે. આ પદ્ધતિઓની સાચી ઉપયોગિતા ત્યારે જ સમજાશે જ્યારે પ્રાપ્ત ફરિયાદો પર સમયસર કાર્યવાહી કરવામાં આવશે, માહિતી આપનારાઓની ગુપ્તતા સુરક્ષિત રાખવામાં આવશે અને એજન્સીઓ એકબીજા સાથે આવશ્યક માહિતી શેર કરશે. જિલ્લાઓમાં ડ્રગ સમસ્યાનું નિયમિત મૂલ્યાંકન, સંવેદનશીલ વિસ્તારોની ઓળખ અને કાર્યવાહીના પરિણામોની સમીક્ષા પણ જરૂરી છે.
મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે શું છ મહિનામાં ગેરકાયદેસર ડ્રગના વેપારને નાબૂદ કરી શકાય છે, તો એવું માનવું વાજબી છે કે મજબૂત ઇચ્છાશક્તિ, પ્રામાણિક પોલીસિંગ, કેન્દ્ર અને રાજ્ય એજન્સીઓ વચ્ચે વધુ સારું સંકલન અને ભ્રષ્ટાચાર સામે અસરકારક કાર્યવાહી ગેરકાયદેસર સપ્લાય નેટવર્કને નોંધપાત્ર રીતે નબળું પાડી શકે છે. એક જ જિલ્લામાં સંગઠિત હેરફેર સામે છ મહિનાનું કેન્દ્રિત અભિયાન નોંધપાત્ર પરિણામો આપી શકે છે. જો કે, છ મહિનાની અંદર દેશભરમાં ગેરકાયદેસર વેપારને શૂન્ય સુધી ઘટાડવા માટે નક્કર પુરાવા અને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. આનું કારણ સ્પષ્ટ છેઃ ડ્રગની સમસ્યામાં પુરવઠો અને માંગ બંનેનો સમાવેશ થાય છે. જ્યાં સુધી ડ્રગના વ્યસન સાથે સંઘર્ષ કરી રહેલા લોકોને સારવાર, કાઉન્સેલિંગ, કૌટુંબિક સહાય અને પુનર્વસન ન મળે, ત્યાં સુધી ગેરકાયદેસર બજાર ફરી ઉભરી આવવાનું જોખમ રહેલું છે. તેથી, નિવારણ, સારવાર અને કાયદા અમલીકરણ એકબીજાના પૂરક હોવા જોઈએ. જો દરેક પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારમાં ગેરકાયદેસર ડ્રગના વેચાણની ફરિયાદોને ગંભીરતાથી સંબોધવામાં આવે, મેડિકલ સ્ટોર્સનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવામાં આવે, યુવાનોને શિક્ષિત કરવામાં આવે અને ડ્રગના વ્યસનથી પ્રભાવિત લોકોને સહાય પૂરી પાડવામાં આવે, તો ૨૦૨૮ સુધીમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થવાની સંભાવના છે. પરંતુ સમયમર્યાદા પહેલાં સંપૂર્ણ સફળતાનો દાવો કરવાને બદલે, પારદર્શક ડેટા અને સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન દ્વારા પ્રગતિનું માપન વધુ વિશ્વસનીય રહેશે. ૨૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ ગૃહમંત્રીએ પોતાના સંબોધનમાં આપેલું નિવેદન તેનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે કે દેશે ૩૧ માર્ચ, ૨૦૨૬ સુધીમાં નક્સલવાદના પડકારમાંથી મુક્તિ મેળવી લીધી હતી.
મિત્રો, જો આપણે આને ૨૦૨૭ ની પંજાબ ચૂંટણીઓ સાથે સંબંધિત રાજકીય વ્યૂહરચના તરીકે ગણીએ, તો જાહેર ચર્ચામાં આ પ્રશ્ન ઉભો થઈ શકે છેઃ ડ્રગ-મુક્ત ભારતની સમયમર્યાદાનો રાજકીય પ્રભાવ શું હશે, ખાસ કરીને ૨૦૨૭ ની પંજાબ વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પહેલા. ડ્રગના દુરુપયોગનો મુદ્દો લાંબા સમયથી પંજાબમાં સામાજિક અને રાજકીય ચર્ચાનો ભાગ રહ્યો છે. જો કે, એવું તારણ કાઢવું ??વાજબી રહેશે નહીં કે રાષ્ટ્રીય અભિયાનનો એકમાત્ર હેતુ ફક્ત સમયમર્યાદા અને ચૂંટણીઓની નિકટતાના આધારે ચૂંટણી લાભ છે.તેના સાચા હેતુ અને અસરનું મૂલ્યાંકન નક્કર પરિણામો દ્વારા થવું જોઈએ. શું મોટા ગેરકાયદેસર ટ્રાફિકિંગ નેટવર્કનો નાશ થયો છે? શું યુવાનો સુધી ડ્રગની પહોંચ ઓછી થાય છે? શું ડ્રગના દુરુપયોગ સામે બોલનારાઓની સલામતી વધે છે? શું જવાબદાર લોકો સામે વાજબી પગલાં લેવામાં આવે છે? શું ડ્રગના વ્યસનથી પ્રભાવિત લોકો માટે સારવાર ઉપલબ્ધ છે? આ પ્રશ્નોના જવાબો કોઈપણ રાજકીય દાવાઓ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ હશે. લોકશાહીમાં, જનતાને સરકારી ઘોષણાઓ પર સવાલ ઉઠાવવાનો અધિકાર છે, પરંતુ અંતિમ નિર્ણય તથ્યો, આંકડાઓ અને જમીન પર દેખાતા ફેરફારો પર આધારિત હોવો જોઈએ.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર નિવેદનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૯ એ ફક્ત એક સમયમર્યાદા નથી, પરંતુ ભવિષ્યની પેઢીઓને આપેલ વચન છે. ભારત માટે ડ્રગ વ્યસન મુક્તિનો ધ્યેય ચોક્કસપણે મુશ્કેલ છે, પરંતુ તેને અશક્ય ગણાવીને છોડી દેવું યોગ્ય રહેશે નહીં. જો કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકારો, પોલીસ, તપાસ એજન્સીઓ, ન્યાયતંત્ર, આરોગ્ય વિભાગો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને નાગરિક સમાજ એક સામાન્ય વ્યૂહરચના હેઠળ સાથે મળીને કામ કરે, તો દેશ ગેરકાયદેસર ડ્રગ વેપાર અને તેના સામાજિક પરિણામોને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે છે. આ માટે પોલીસ સ્ટેશનોમાં જવાબદારી, ભ્રષ્ટાચારના આરોપોની નિષ્પક્ષ તપાસ, ડિજિટલ ગુનાઓની ઓળખ, ગેરકાયદેસર કમાણી સામે કાર્યવાહી, ઝડપી ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને ડ્રગ વ્યસનથી પ્રભાવિત લોકોના પુનર્વસનને સમાન મહત્વ આપવાની જરૂર છે. ડ્રગના દુરુપયોગ સામે અવાજ ઉઠાવતા નાગરિકોનું રક્ષણ પણ આ અભિયાનનો એક અભિન્ન ભાગ હોવો જોઈએ. ભારતના પ્રાચીન સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિકોણમાં, કળિયુગથી સત્યયુગ તરફ આગળ વધવાનો અર્થ અન્યાય, લોભ અને દુષ્ટતા પર સદ્ગુણ, સેવા અને સત્યનો વિજય છે. ડ્રગ્સ મુક્ત ભારત એ ફક્ત સરકારનું લક્ષ્ય નથી, પરંતુ ભવિષ્યની પેઢીઓ પ્રત્યે સમગ્ર રાષ્ટ્રની જવાબદારી છે.
