તંત્રીની કલમે….
પર્સિયન ગલ્ફમાં અત્યારે જે રીતે યુદ્ધની જ્વાળાઓ ભભૂકી રહી છે તે જોઈને લાગે છે કે સમગ્ર વિશ્વ એક મોટા આર્થિક મહાવિનાશ તરફ ધકેલાઈ રહ્યું છે. અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેનો આ તીવ્ર સંઘર્ષ હવે માત્ર સીમાઓ પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી પરંતુ તેની અસર દરેક સામાન્ય માણસના ખિસ્સા અને રસોડા સુધી પહોંચવા લાગી છે. યુદ્ધના અગિયારમા દિવસે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવી વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવતી જલપટ્ટીમાં તેલના જહાજોની અવરજવર લગભગ ઠપ્પ થઈ ગઈ છે, જેના કારણે વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં હાહાકાર મચી ગયો છે. કતારના ઉર્જા મંત્રી સાદ અલ-કાબીએ જે રીતે ચેતવણી આપી છે કે જો આ સ્થિતિ વધુ બે-ત્રણ અઠવાડિયા ચાલુ રહેશે તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પ્રતિ બેરલ ૧૫૦ ડૉલર સુધી પહોંચી શકે છે, તે અત્યંત ગંભીર સંકેત છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ અત્યારે ૧૦૦ ડૉલરની સપાટી વટાવી ચૂક્યું છે અને તેની સીધી અસર હવે ભારતીય અર્થતંત્ર પર પડવાની શરૂઆત થઈ ગઈ છે. આ કટોકટી માત્ર આંકડાઓની રમત નથી પણ સામાન્ય જનતાના અસ્તિત્વનો સવાલ છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દુનિયાના સૌથી મહત્વના જળમાર્ગોમાંનો એક છે જ્યાંથી વૈશ્વિક તેલ વપરાશનો અંદાજે ૨૦ ટકા હિસ્સો પસાર થાય છે. ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાડ્ર્સ દ્વારા આ માર્ગને બંધ કરવાની ધમકી અને તેલના ટેન્કરો પર થતા ડ્રોન તથા મિસાઈલ હુમલાઓએ શિપિંગ ઉદ્યોગની કમર તોડી નાખી છે. હજારો ટેન્કરો ગલ્ફમાં અટવાયા છે અને કેટલાક જહાજો આગમાં ફસાયા હોવાના અહેવાલો છે. વીમા કંપનીઓએ આ વિસ્તાર માટે કવરેજ આપવાનું બંધ કરી દીધું છે જેના કારણે શિપિંગ ખર્ચમાં અધધ વધારો થયો છે. આ કટોકટી માત્ર ઇંધણના ભાવ પૂરતી મર્યાદિત નથી પરંતુ તે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને છિન્નભિન્ન કરી રહી છે. જો ગલ્ફના દેશો ઉર્જા નિકાસ અટકાવી દેશે તો દુનિયાની મોટી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડશે અને વૈશ્વિક મંદીનું જોખમ સાક્ષાત દેખાઈ રહ્યું છે. આ સ્થિતિમાં વિશ્વની આર્થિક વૃદ્ધિ નકારાત્મક થઈ શકે છે અને ગરીબ દેશો માટે આ સંકટ જીવન-મરણનો પ્રશ્ન બની જશે.
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ અગ્નિપરીક્ષા સમાન છે કારણ કે આપણી તેલની જરૂરિયાતના ૮૮ ટકા હિસ્સો આયાત પર નિર્ભર છે અને તેમાંથી મોટો ભાગ આ જ તણાવગ્રસ્ત વિસ્તારમાંથી આવે છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, યુએઈ અને કુવૈત જેવા મુખ્ય સપ્લાયર્સ પાસેથી આવતું તેલ અટકી જવાની ભીતિ વચ્ચે ઘરેલું બજારમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવવાની પૂરી શક્યતા છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ ૧૦૦ ડૉલરની ઉપર સ્થિર થશે તો ભારતમાં પેટ્રોલના ભાવ રૂ ૧૫૦ પ્રતિ લિટર સુધી પહોંચી શકે છે. આ વધારો માત્ર વાહન ચાલકોને જ નહીં પરંતુ દરેક વર્ગને અસર કરશે. ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ વધતા શાકભાજી, દૂધ અને અનાજ જેવી ચીજવસ્તુઓ મોંઘી થશે અને મોંઘવારીનો દર ૭ થી ૮ ટકા સુધી પહોંચી શકે છે, જે સામાન્ય મધ્યમ વર્ગના પરિવારનું આખું બજેટ વેરવિખેર કરી નાખશે. રસોઈ ગેસ અને વીજળીના બિલમાં થનારો વધારો ગૃહિણીઓ માટે મોટી ચિંતાનો વિષય બન્યો છે.
આ આર્થિક સુનામીની અસર ભારતીય શેરબજાર પર પણ સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે. બીએસઈ અને નિફ્ટીમાં જે રીતે કડાકા બોલી રહ્યા છે તેનાથી રોકાણકારોના કરોડો રૂપિયા ધોવાઈ રહ્યા છે. ઉર્જા અને ટ્રાન્સપોર્ટ ક્ષેત્રના શેર સૌથી વધુ પ્રભાવિત થયા છે. વિદેશી સંસ્થાગત રોકાણકારો પણ ભારતીય બજારમાંથી નાણાં ખેંચી રહ્યા છે જે રૂપિયાની કિંમતને ઐતિહાસિક નીચલી સપાટીએ લઈ જઈ શકે છે. બીજી બાજુ વિમાની ભાડામાં ૨૦ થી ૩૦ ટકાનો વધારો ઝીંકવામાં આવ્યો છે કારણ કે એટીએફ એટલે કે વિમાનના ઇંધણના ભાવમાં ધરખમ વધારો થયો છે. એરલાઇન્સ અને લોજિસ્ટિક્સ કંપનીઓ માટે હવે સંચાલન કરવું લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું બની ગયું છે. ભારતની નિકાસ પર પણ આની માઠી અસર પડશે કારણ કે વૈશ્વિક બજારમાં આપણી પ્રોડક્ટ્સ મોંઘી થશે અને વેપાર ખાધ વધવાનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. વોલ સ્ટ્રીટ અને ડાઉ જોન્સમાં આવતા ઘટાડાની અસર ભારત જેવા ઉભરતા બજાર પર વધુ ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
ભારત સરકાર આ ગંભીર સંકટને પહોંચી વળવા માટે અત્યારે યુદ્ધના ધોરણે આયોજન કરી રહી છે. આપણા સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વમાં ૧૦૦ મિલિયન બેરલ જેટલો તેલનો સંગ્રહ છે જે કટોકટીના સમયે અંદાજે ૪૦ થી ૪૫ દિવસ સુધી દેશની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે. વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા રશિયા, અમેરિકા અને પશ્ચિમ આફ્રિકાના દેશો સાથે તેલની આયાત વધારવા માટે રાજદ્વારી મંત્રણાઓ તેજ કરવામાં આવી છે. રશિયન તેલ પરની નિર્ભરતા ફરી એકવાર વધી શકે છે, કારણ કે અમેરિકાએ રશિયન તેલ માટે જે રાહત આપી છે તે અત્યારે ભારત માટે સંજીવની સમાન છે. જોકે હોર્મુઝની કટોકટીને કારણે વૈકલ્પિક માર્ગોથી તેલ લાવવું અત્યંત મોંઘું અને જોખમી છે. નાણાકીય વર્ષના લક્ષ્યાંકોને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે હવે સબસીડી અને ટેક્સ માળખામાં મોટા ફેરફારો કરવા પડી શકે છે જેથી મોંઘવારીના ભડકાને કાબૂમાં લઈ શકાય.
નિષ્કર્ષમાં જોઈએ તો આ યુદ્ધ માત્ર લશ્કરી તાકાતનું પ્રદર્શન નથી પરંતુ તે વિશ્વના કરોડો લોકોના અસ્તિત્વનો સવાલ બની ગયું છે. શાંતિ એ માત્ર કોઈ માનવીય જરૂરિયાત નથી પરંતુ તે આજના યુગની આર્થિક અનિવાર્યતા છે. જો આ સંઘર્ષ વહેલી તકે નહીં અટકે તો ભારત સહિત દુનિયાના ઘણા દેશોને આર્થિક વિનાશ વેઠવો પડશે. સરકારે ફ્યુઅલ પરના ટેક્સમાં રાહત આપીને જનતાને બચાવવી પડશે તો બીજી બાજુ નાગરિકોએ પણ બિનજરૂરી ઉર્જા વપરાશ ટાળીને આ રાષ્ટ્રીય સંકટમાં સહયોગ આપવો પડશે. લાંબા ગાળે ભારતે ઉર્જા વિવિધીકરણ, રિન્યુએબલ એનર્જી અને ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્શન પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે જેથી ભવિષ્યમાં આવા વૈશ્વિક આંચકાઓથી બચી શકાય. આ સમય અત્યંત સાવચેતી અને સૂઝબૂઝથી કામ લેવાનો છે જેથી આપણે આ આર્થિક તોફાનમાંથી હેમખેમ બહાર નીકળી શકીએ. વિશ્વને અત્યારે સ્થિરતાની જરૂર છે જેથી આર્થિક વિનાશ અટકી શકે અને માનવજાત ફરી એકવાર સુરક્ષિત ભાવિ તરફ પ્રયાણ કરી શકે.
નરેન્દ્ર જોષી
