તંત્રીની કલમે….
ચૂંટણીમાં વિજય મેળવીને સત્તાની ખુરશી સુધી પહોંચવું રાજકીય પક્ષ માટે સફળતા હોઈ શકે, પરંતુ નાગરિકોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવવું એ જ સાચા શાસનની કસોટી છે. ગાંધીનગર મહાનગરપાલિકાની ચૂંટણીનાં પરિણામો પછી હવે સૌથી મોટો સવાલ એ નથી કે કોને કેટલી બેઠકો મળી કે કોની રાજકીય તાકાત વધી, પરંતુ એ છે કે પાટનગરના નાગરિકોને હવે કેવા રસ્તા મળશે, કેટલું શુદ્ધ પાણી મળશે, ગટરની સમસ્યામાંથી ક્યારે મુક્તિ મળશે અને સ્વચ્છતાના દાવાઓ ખરેખર જમીન પર ઊતરશે કે નહીં! લોકશાહીમાં મતદારો પાંચ વર્ષે એક વાર મતદાન કરીને પોતાની જવાબદારી પૂરી કરતા નથી; તેઓ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓને સતત જવાબદાર રાખીને લોકશાહીને જીવંત રાખે છે. તેથી ગાંધીનગરમાં સત્તાની જીતનો ઉત્સવ હવે પૂરો થવો જોઈએ અને જનસેવાની અસલી પરીક્ષા શરૂ થવી જોઈએ.
ગાંધીનગર દેશનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ વહીવટી પાટનગર છે. અહીં રાજ્ય સરકારનાં મુખ્ય કાર્યાલયો, વહીવટી સંસ્થાઓ અને અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ સરકારી વિભાગો કાર્યરત છે. આવી સ્થિતિમાં શહેરની નાગરિક સુવિધાઓનું સ્તર પણ તેની ઓળખને અનુરૂપ હોવું જોઈએ. પરંતુ પાટનગર હોવું અને પાટનગર જેવી સુવિધાઓ ધરાવવી એ બે જુદી બાબતો છે. શહેરની સુંદર ઇમારતો, વિશાળ માર્ગો અને સુઆયોજિત વસાહતોની તસવીરો વિકાસની સંપૂર્ણ સાબિતી બની શકતી નથી. વિકાસની સાચી તસવીર ત્યારે સામે આવે છે, જ્યારે સામાન્ય નાગરિકને પોતાના ઘર સુધી પહોંચવા તૂટેલા રસ્તાઓનો સામનો ન કરવો પડે, પાણી માટે ફરિયાદ ન કરવી પડે, ગટર ઊભરાવાની સમસ્યાથી પરેશાન ન થવું પડે અને કચરાના ઢગલા વચ્ચે રહેવાની ફરજ ન પડે.
રસ્તાઓની સ્થિતિ નગરવહીવટની કાર્યક્ષમતાનું પહેલું પ્રતિબિંબ છે. નવા રસ્તા બનાવવાના નામે કરોડો રૂપિયાના ખર્ચની જાહેરાત કરવી સહેલી છે, પરંતુ રસ્તા લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેની જવાબદારી નિભાવવી મુશ્કેલ છે. વરસાદ પછી ખાડાઓ પડી જાય, વારંવાર ખોદકામ થાય અને થોડા જ સમયમાં સમારકામની જરૂર ઊભી થાય તો સવાલ માત્ર બાંધકામની ગુણવત્તાનો નથી, પરંતુ આયોજન, દેખરેખ અને જાહેર નાણાંના ઉપયોગનો પણ છે. દરેક માર્ગના કામની ગુણવત્તાની તપાસ થવી જોઈએ, કોન્ટ્રાક્ટરોની જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ અને નબળા કામ બદલ દંડની વ્યવસ્થા અસરકારક બનાવવી જોઈએ. નાગરિકોના કરવેરાના પૈસા ખર્ચાય ત્યારે તેની સામે ટકાઉ પરિણામ મળવું જ જોઈએ.
પાણીની સમસ્યા પણ એટલી જ ગંભીર છે. વધતી વસતી, વિસ્તરતી રહેણાક વસાહતો અને વધતી ઔદ્યોગિક તથા વ્યાપારી જરૂરિયાતો વચ્ચે પાણીનું વ્યવસ્થાપન માત્ર રોજિંદા પુરવઠા પૂરતું મર્યાદિત રહી શકે નહીં. પાણીની ગુણવત્તાની નિયમિત ચકાસણી, લીકેજ અટકાવવું, વિતરણમાં અસમાનતા દૂર કરવી અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહને પ્રોત્સાહન આપવું અનિવાર્ય છે. બીજી તરફ, ગટરવ્યવસ્થા અને વરસાદી પાણીના નિકાલનું આયોજન એકબીજા સાથે સંકલિત હોવું જોઈએ. ગટર ઊભરાય, રસ્તાઓ પર ગંદું પાણી ફેલાય કે વરસાદમાં વસાહતો જળબંબાકાર બને તો તેની અસર માત્ર અસુવિધા સુધી સીમિત રહેતી નથી; તે જાહેર આરોગ્ય અને પર્યાવરણ માટે પણ જોખમ ઊભું કરે છે.
સ્વચ્છતા અને જાહેર પરિવહનના ક્ષેત્રમાં પણ ગાંધીનગરને પરિણામલક્ષી અભિગમની જરૂર છે. કચરો એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા, તેની વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા, જાહેર સ્થળોની સફાઈ અને નાગરિકોમાં સ્વચ્છતાની જાગૃતિ—આ બધું સતત ચાલવું જોઈએ. માત્ર વિશેષ અભિયાન કે નિરીક્ષણના દિવસે શહેર ચમકાવવાથી સ્વચ્છતા જળવાતી નથી. એ જ રીતે, વિદ્યાર્થીઓ, નોકરીયાતો, વડીલો અને રોજિંદા મુસાફરોને અનુકૂળ જાહેર પરિવહન ઉપલબ્ધ કરાવવું જરૂરી છે. સમયસર બસો, યોગ્ય માર્ગો, સલામત બસમથકો અને સરળ જોડાણ વ્યવસ્થા શહેરની જીવનશૈલી સુધારી શકે છે. જાહેર પરિવહન મજબૂત બને તો ખાનગી વાહનોનો બોજ, ટ્રાફિક અને પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં પણ મદદ મળી શકે છે.
આ તમામ પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે મહાનગરપાલિકાએ પોતાની પ્રાથમિકતાઓ સ્પષ્ટ કરવી પડશે. ચૂંટણી દરમિયાન કરવામાં આવેલાં વચનોને સમયમર્યાદા સાથેની કાર્યયોજનામાં ફેરવવા જોઈએ. કયા વિસ્તારમાં કયું કામ થશે, કેટલો ખર્ચ થશે, કામ ક્યારે પૂરું થશે અને તેની ગુણવત્તાની જવાબદારી કોની રહેશે—આ વિગતો જાહેર થવી જોઈએ. વોર્ડવાર વિકાસની સ્થિતિ અંગે નિયમિત અહેવાલ પ્રસિદ્ધ થાય અને નાગરિકોને ફરિયાદના નિવારણની સમયમર્યાદા મળે તો વહીવટમાં પારદર્શિતા વધશે. ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓએ પણ માત્ર કાર્યક્રમો અને સમારંભોમાં હાજરી આપવાને બદલે પોતાના વિસ્તારોની વાસ્તવિક સમસ્યાઓનો નિયમિત અભ્યાસ કરવો જોઈએ.
ગાંધીનગરના વિકાસમાં નાગરિકોની ભાગીદારી પણ એટલી જ જરૂરી છે. રહેવાસી મંડળો, સામાજિક સંસ્થાઓ અને નિષ્ણાતોના સૂચનોને ગંભીરતાથી સાંભળવા જોઈએ. વિકાસના નામે ખર્ચ વધતો જાય અને નાગરિકોની ફરિયાદો યથાવત્ રહે તો આવી વ્યવસ્થાની સમીક્ષા અનિવાર્ય બને છે. મહાનગરપાલિકાએ ખર્ચ અને કામગીરીનું સામાજિક નિરીક્ષણ પ્રોત્સાહિત કરવું જોઈએ, જેથી જાહેર નાણાંનો ઉપયોગ ખરેખર જાહેર હિતમાં થાય.
અંતે, ગાંધીનગરની ચૂંટણીનો વિજય કોઈ પક્ષ માટે અંતિમ પ્રમાણપત્ર નથી; તે જનતાએ સોંપેલી જવાબદારીની શરૂઆત છે. મતદારોને પક્ષનાં વચનો કરતાં પોતાના રોજિંદા જીવનમાં દેખાતા પરિણામો વધારે મહત્ત્વનાં હોય છે. રસ્તા સારા હોય, પાણી પૂરતું અને શુદ્ધ મળે, ગટરવ્યવસ્થા કાર્યક્ષમ હોય, શહેર સ્વચ્છ રહે અને જાહેર પરિવહન સુલભ બને તો જ વિકાસનો દાવો વિશ્વસનીય બનશે. સત્તા પક્ષની હોય કે વિપક્ષની, નાગરિક સુવિધાઓના પ્રશ્ને કોઈ બહાનું સ્વીકાર્ય ન હોવું જોઈએ. ગાંધીનગરને માત્ર વહીવટી પાટનગર નહીં, પરંતુ સુવિધાસભર, સ્વચ્છ, સુરક્ષિત અને નાગરિકકેન્દ્રિત શહેર બનાવવાની જવાબદારી હવે મહાનગરપાલિકાના શાસકોની છે. ચૂંટણીમાં જીતનો આનંદ થોડા દિવસનો હોય છે, પરંતુ સારા વહીવટની છાપ વર્ષો સુધી રહે છે. ગાંધીનગરમાં હવે સત્તાનું નહીં, સેવા અને પરિણામનું રાજ ચાલવું જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
