તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં વિકાસની ગતિ વધારવાની વાતો વચ્ચે કુદરતી સંપત્તિની ખુલ્લેઆમ લૂંટ ચાલી રહી હોય તો તેને માત્ર ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિ કહીને અવગણી શકાય નહીં. રાજ્યમાં રેતી, કપચી, પથ્થર અને અન્ય ખનિજ સંપત્તિનું ગેરકાયદે ખનન હવે એક ગંભીર આર્થિક, પર્યાવરણીય અને વહીવટી પડકાર બની રહ્યું છે. તાજેતરમાં ગેરકાયદે ખનન સામેની કાર્યવાહીમાં આશરે રૂ. ૬૦ લાખનો મુદ્દામાલ ઝડપાયો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે, પરંતુ આ પ્રવૃત્તિ સાથે સંકળાયેલા મુખ્ય આરોપીઓ ફરાર હોવાની વાત વધુ ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે. વાહનો, મશીનરી અને ખનિજ જપ્ત કરવાથી શું ગેરકાયદે ખનનનું સામ્રાજ્ય ખતમ થઈ જશે? કે પછી દરોડા પડશે, મુદ્દામાલ જપ્ત થશે, થોડા દિવસો સુધી વાહવાહી થશે અને ત્યારબાદ એ જ સ્થળોએ ફરી ખનન શરૂ થઈ જશે?
ખનિજ સંપત્તિ કોઈ વ્યક્તિની ખાનગી મિલકત નથી. તે રાજ્યની અને અંતે જનતાની કુદરતી સંપત્તિ છે. તેના કાયદેસરના ખનન માટે પરવાનગી, રોયલ્ટી અને પર્યાવરણને લગતા નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. પરંતુ જ્યારે ખનન માફિયાઓ નિયમોને અવગણીને મનસ્વી રીતે ખોદકામ કરે છે ત્યારે સરકારને મળવાપાત્ર રોયલ્ટીની આવકમાં નુકસાન થાય છે.
સરકારી તિજોરીને કરોડો રૂપિયાની ખોટ પહોંચવાની સંભાવના ઊભી થાય છે અને બીજી તરફ ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિ કરનારાઓની તિજોરીઓ ભરાતી રહે છે. આ માત્ર કરચોરી કે રોયલ્ટીની ચોરીનો મામલો નથી, પરંતુ કુદરતી સંસાધનો પર ગેરકાયદે કબજો જમાવવાનો પ્રયાસ છે.
ગેરકાયદે ખનનની સૌથી ગંભીર અસર પર્યાવરણ અને સામાન્ય નાગરિકોના જીવન પર પડે છે. નદીના પટમાં નિયમ વિરુદ્ધ ખોદકામ થવાથી નદીના કુદરતી પ્રવાહમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. ભૂગર્ભ જળસ્તર પર વિપરીત અસર થઈ શકે છે. જમીનનું ધોવાણ, ખેતીની જમીનને નુકસાન, રસ્તાઓની બરબાદી અને ધૂળના પ્રદૂષણ જેવી સમસ્યાઓ પણ ઊભી થાય છે. કેટલીક જગ્યાએ ઊંડા ખાડાઓ અને અસુરક્ષિત ખનનના કારણે માનવજીવન અને પશુધન માટે જોખમ ઊભું થાય છે. વિકાસના નામે કુદરતની સંપત્તિનો વિનાશ કરવાની કોઈને છૂટ આપી શકાય નહીં.
અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન સરકારી તંત્રની કાર્યક્ષમતા અને જવાબદારીનો છે. ખનન માટે પરવાનગી ધરાવતા વિસ્તારો, વાહનોની અવરજવર, ખનિજના પરિવહન અને વેચાણની પ્રક્રિયા પર દેખરેખ રાખવાની જવાબદારી સંબંધિત વિભાગોની છે. તો પછી ગેરકાયદે ખનન લાંબા સમય સુધી ચાલે કેવી રીતે? જો કોઈ વિસ્તારમાં સતત ખનન થઈ રહ્યું હોય તો સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર, ખાણ-ખનિજ વિભાગ અને સંબંધિત અધિકારીઓને તેની જાણ કેમ ન થાય? શું દેખરેખની વ્યવસ્થામાં ખામી છે કે પછી ક્યાંક ફરજમાં બેદરકારી દાખવવામાં આવે છે? આ સવાલોના જવાબ શોધ્યા વિના ગેરકાયદે ખનન સામેની લડાઈ અધૂરી જ રહેશે.
વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ગેરકાયદે ખનન પાછળ સંગઠિત નેટવર્ક કાર્યરત હોવાની શક્યતાને પણ તપાસવી જરૂરી છે. ખનિજનું ખોદકામ કરવા માટે મશીનરી, વાહનો, શ્રમિકો, પરિવહન અને બજારમાં વેચાણની વ્યવસ્થા જરૂરી બને છે. આટલી મોટી પ્રવૃત્તિ માત્ર એકાદ વ્યક્તિના બળે ચાલી શકે નહીં. તેથી માત્ર સ્થળ પર હાજર વાહનચાલકો કે નાના કર્મચારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવાથી મૂળ સૂત્રધારો સુધી પહોંચી શકાશે નહીં. જપ્ત થયેલા મુદ્દામાલના માલિકો કોણ છે, ખનિજ કોને વેચવામાં આવતું હતું, નાણાંની લેવડદેવડ કેવી રીતે થતી હતી અને આ પ્રવૃત્તિમાં કોઈની મિલીભગત હતી કે નહીં તેની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ થવી જોઈએ. જોકે, તપાસ અને પુરાવા વિના કોઈ સરકારી અધિકારી કે રાજકીય વ્યક્તિને દોષિત ઠેરવવી પણ યોગ્ય નથી.
રાજ્ય સરકારે હવે માત્ર દરોડા અને જપ્તીની કાર્યવાહીથી આગળ વધીને કાયમી ઉકેલ લાવવો પડશે. ગેરકાયદે ખનનવાળા વિસ્તારોની ઓળખ કરીને ઉપગ્રહ ચિત્રો, ડ્રોન સર્વેક્ષણ, સીસીટીવી અને ડિજિટલ વાહન ટ્રેકિંગની મદદથી સતત દેખરેખ રાખવી જોઈએ. ખનિજ પરિવહન માટે ઈ-પરમિટ અને રોયલ્ટી પાસની ચકાસણી કડક બનાવવી જોઈએ. વારંવાર ગુનો કરનારાઓ સામે કાયદા મુજબ કડક કાર્યવાહી, વાહનો અને મશીનરીની જપ્તી તથા ગેરકાયદે કમાણીની તપાસ થવી જોઈએ. સાથે જ નિષ્ક્રિયતા કે મિલીભગત સાબિત થાય તેવા અધિકારીઓ સામે પણ જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ. નાગરિકો માટે ફરિયાદ કરવાની સરળ અને સુરક્ષિત વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
ગુજરાત સરકાર માટે આ હવે પ્રતિષ્ઠાનો પ્રશ્ન બનવો જોઈએ. રૂ. ૬૦ લાખનો મુદ્દામાલ ઝડપાવવો કાર્યવાહીનું પરિણામ હોઈ શકે, પરંતુ ફરાર સૂત્રધારોની ધરપકડ અને ગેરકાયદે ખનનના સમગ્ર નેટવર્કનો પર્દાફાશ જ વાસ્તવિક સફળતા ગણાય. કુદરતી સંપત્તિની લૂંટ અટકાવવી એ માત્ર ખાણ-ખનિજ વિભાગની ફરજ નથી, પરંતુ સમગ્ર વહીવટી તંત્રની સામૂહિક જવાબદારી છે. જો કાયદાનો ડર માત્ર સામાન્ય નાગરિક સુધી મર્યાદિત રહે અને ખનન માફિયાઓ કાયદાથી ઉપર હોવાનો ભ્રમ પોષતા રહે તો સુશાસનના દાવા પોકળ સાબિત થશે. ગુજરાતને વિકાસની સાથે કુદરતી સંપત્તિનું સંરક્ષણ પણ જોઈએ. સરકાર યાદ રાખે કે ખનિજ સંપત્તિ આજે લૂંટાઈ જશે તો તેની કિંમત આવનારી પેઢીઓએ ચૂકવવી પડશે. માફિયાઓ સામેની લડાઈમાં સરકારની સફળતા જપ્ત થયેલા વાહનોની સંખ્યાથી નહીં, પરંતુ ગેરકાયદે ખનનનો અંત લાવવાની તેની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ અને વહીવટી નિષ્ઠાથી માપવામાં આવશે!
નરેન્દ્ર જોષી
