તંત્રીની કલમે….
આધુનિક વિશ્વમાં સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ માત્ર એક ટેક્નિકલ ઘટક નથી, પરંતુ સમગ્ર અર્થતંત્ર અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો આધારસ્તંભ બની ગઈ છે. મોબાઇલ ફોનથી લઈને કમ્પ્યુટર, કાર, મેડિકલ ઉપકરણો, ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સુધીના લગભગ તમામ ક્ષેત્રો ચિપ ટેક્નોલોજી પર નિર્ભર છે. આ પરિસ્થિતિમાં ચીન દ્વારા સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રમાં ઝડપથી કરવામાં આવતો વિકાસ ભારત માટે ચેતવણી અને અવસર બંને સમાન છે.
ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનવા માટે વિશાળ રોકાણ કરી રહ્યું છે. અમેરિકા અને અન્ય પશ્ચિમી દેશોએ ચીન પર ટેક્નોલોજી સંબંધિત નિયંત્રણો મૂક્યા હોવા છતાં ચીન પોતાના સંશોધન, ઉત્પાદન ક્ષમતા અને ટેક્નોલોજીકલ ઇનોવેશન દ્વારા વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ચીનનું લક્ષ્ય માત્ર પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવાનું નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં પ્રભુત્વ મેળવવાનું છે.
ભારત માટે આ સ્થિતિ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આજે ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ડિજિટલ બજારોમાંનું એક છે. દેશમાં સ્માર્ટફોન, ડિજિટલ પેમેન્ટ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, ૫ય્ ટેક્નોલોજી અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાનો વ્યાપક ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. આ બધું સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ પર આધારિત છે. છતાં ભારતની ચિપ જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો થાય છે. આયાત પરની આ નિર્ભરતા
માત્ર આર્થિક પડકાર નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી પણ ચિંતાજનક છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં વિશ્વે સેમિકન્ડક્ટર સપ્લાય ચેઇનની નાજુકતા અનુભવેલી છે. કોવિડ-૧૯ મહામારી દરમિયાન ચિપ્સની અછતને કારણે વાહન ઉદ્યોગ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન અને અનેક અન્ય ક્ષેત્રો પ્રભાવિત થયા હતા. આ ઘટનાએ વિશ્વને સમજાવ્યું કે સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવવી માત્ર વ્યાપારિક બાબત નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક આવશ્યકતા છે.
ભારત સરકારે આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે. સેમિકન્ડક્ટર મિશન, ઉત્પાદન પ્રોત્સાહન યોજના અને વિવિધ રાજ્ય સરકારોની નીતિઓ દ્વારા ચિપ ઉત્પાદન માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઉભું કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ગુજરાત સહિતના કેટલાક રાજ્યોમાં સેમિકન્ડક્ટર અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે મોટા રોકાણોને આકર્ષવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ છે. આ પ્રયાસો ભારતને વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર નકશા પર સ્થાન અપાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
પરંતુ માત્ર નીતિ ઘોષણાઓ પૂરતી નથી. સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ અત્યંત મૂડીગહન અને ટેક્નોલોજી આધારિત ક્ષેત્ર છે. એક અદ્યતન ચિપ ઉત્પાદન પ્લાન્ટ સ્થાપિત કરવા માટે અબજો ડોલરના રોકાણ, ઉચ્ચ સ્તરીય ટેક્નિકલ કુશળતા, સંશોધન અને વિકાસની મજબૂત વ્યવસ્થા તથા વિશ્વસનીય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જરૂર પડે છે. ભારતે આ તમામ ક્ષેત્રોમાં લાંબા ગાળાની તૈયારી કરવી પડશે.
ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર ટેક્નોલોજીકલ ક્ષમતાનો વિકાસ છે. સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રમાં સફળતા મેળવવા માટે માત્ર એસેમ્બલી અથવા પેકેજિંગ પૂરતું નથી. ચિપ ડિઝાઇન, મેન્યુફેક્ચરિંગ, ટેસ્ટિંગ અને મટીરિયલ સાયન્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં આત્મનિર્ભરતા વિકસાવવી જરૂરી છે. ભારત પાસે માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી અને ઇજનેરી ક્ષેત્રમાં વિશાળ માનવ સંસાધન છે. આ પ્રતિભાને સેમિકન્ડક્ટર સંશોધન અને વિકાસ તરફ દોરી શકાય તો ભારત મોટી પ્રગતિ કરી શકે છે.
આ ઉપરાંત વૈશ્વિક ભાગીદારી પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. અમેરિકા, જાપાન, તાઇવાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રમાં અગ્રણી છે. ભારતે આ દેશો સાથે ટેક્નોલોજી સહકાર, રોકાણ અને જ્ઞાન વિનિમય વધારવો જોઈએ. સાથે જ ભારતે પોતાના બજારના કદનો લાભ લઈને વૈશ્વિક કંપનીઓને દેશમાં ઉત્પાદન સ્થાપિત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવું જોઈએ.
ચીનની ઝડપથી વધતી ચિપ ક્ષમતાને માત્ર સ્પર્ધા તરીકે જોવાની જગ્યાએ ભારતે તેને પોતાની ક્ષમતાઓ મજબૂત કરવાની તક તરીકે જોવી જોઈએ. વિશ્વ આજે સપ્લાય ચેઇન ડાયવર્સિફિકેશન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. ઘણા દેશો ચીન પરની અતિનિર્ભરતા ઘટાડવા માટે વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે. ભારત પાસે સ્થિર લોકશાહી વ્યવસ્થા, વિશાળ બજાર, કુશળ યુવા વસ્તી અને વધતી ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા જેવા અનેક ફાયદા છે. જો યોગ્ય નીતિઓ અને દૃઢ અમલ કરવામાં આવે તો ભારત આ વૈશ્વિક પરિવર્તનનો મોટો લાભ મેળવી શકે છે.
સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા ભારતના આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાનને નવી દિશા આપી શકે છે. આ ક્ષેત્રમાં સફળતા માત્ર આયાત ઘટાડશે નહીં, પરંતુ ઉચ્ચ મૂલ્યવર્ધિત રોજગારી, ટેક્નોલોજીકલ ઇનોવેશન અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં ભારતની સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવશે. ચીનની ચિપ ટેક્નોલોજી સામે ભારતની નવી તૈયારી સમયની માંગ છે. હવે ભારતે ઝડપી નિર્ણય, મજબૂત અમલ અને લાંબા ગાળાના દૃષ્ટિકોણ સાથે આગળ વધવું પડશે. આ જ માર્ગ ભારતને ટેક્નોલોજીકલ રીતે આત્મનિર્ભર અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનાવશે.
નરેન્દ્ર જોષી
