તંત્રીની કલમે….
લોકશાહીમાં સરકારો મતથી બને છે અને મતદાર યાદી એ મતની પ્રથમ સીમા છે. મતદાર યાદીમાં નામ હોય તો નાગરિક પોતાના લોકશાહી અધિકારનો ઉપયોગ કરી શકે, પરંતુ નામ જ યાદીમાં ન હોય તો મતદાનના દિવસે મતદાન કેન્દ્ર સુધી પહોંચીને પણ લોકશાહીના દરવાજા બહાર ઊભા રહેવું પડે. તેથી આજે ઊભા થયેલા મતદાર યાદીના વિવાદને માત્ર રાજકીય આરોપ-પ્રત્યારોપ તરીકે જોવો ખતરનાક છે. મૂળ પ્રશ્ન છે—મતદાર યાદી કેટલી ચોક્કસ, પારદર્શક અને વિશ્વસનીય છે? ભારતનું ચૂંટણી પંચ બંધારણની કલમ ૩૨૪ હેઠળ ચૂંટણી પ્રક્રિયાની દેખરેખ રાખતી સ્વાયત્ત બંધારણીય સંસ્થા છે. મતદાર યાદીની નોંધણી, સુધારણા અને ચકાસણી માટે સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. ચૂંટણી પંચના જણાવ્યા મુજબ આ પ્રક્રિયામાં બૂથ લેવલ અધિકારીઓ સાથે રાજકીય પક્ષોના બૂથ લેવલ એજન્ટોની પણ ભાગીદારી રાખવામાં આવી છે. તબક્કાવાર સઘન સુધારણા દરમિયાન કરોડો મતદારોની વિગતોની ચકાસણી કરવામાં આવી રહી છે.
પરંતુ પ્રશ્ન ત્યાં ઊભો થાય છે જ્યાં નામ ઉમેરવા, નામ કાઢવા અને નામ પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયા અંગે જ શંકા ઊભી થાય. તાજેતરના અહેવાલમાં ચૂંટણી પંચના બે કમિશનરોએ છેલ્લા દસ મહિનામાં ઓછામાં ઓછા ૧૪ વખત વિવિધ નિર્ણયોને લઈને વાંધા નોંધાવ્યા હોવાનો દાવો સામે આવ્યો છે. તેમાં નવા મતદારોની નોંધણી, મતદારોના નામ કાઢવા, મતદાર ડેટાબેઝની પહોંચ અને સોફ્ટવેર વ્યવસ્થા જેવા ગંભીર મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આક્ષેપો સાચા છે કે ખોટા—તેનો અંતિમ નિર્ણય તથ્યો, દસ્તાવેજો અને કાયદાકીય તપાસથી જ થવો જોઈએ. પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત છેઃ ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગેનો વિશ્વાસ માત્ર પરિણામથી નહીં, પ્રક્રિયાની પારદર્શિતાથી બને છે.
મતદાર યાદીમાં સુધારણા કરવી જરૂરી છે. મૃત વ્યક્તિઓનાં નામ દૂર થવા જોઈએ. સ્થળાંતર કરેલા મતદારોની વિગતો સુધરવી જોઈએ. એક જ વ્યક્તિનું નામ બે જગ્યાએ હોય તો તેને દૂર કરવું જોઈએ. નવા પાત્ર મતદારોનાં નામ ઉમેરવા જોઈએ. પરંતુ આ બધું કરતી વખતે એક પણ પાત્ર મતદારનું નામ ભૂલથી દૂર ન થાય તેની ખાતરી કરવી એટલી જ જરૂરી છે.
ચૂંટણી પંચ પોતે મતદારોને પોતાનું નામ તપાસવા, નવા મતદાર તરીકે નોંધણી કરવા અને જરૂરી સુધારા કે ફરિયાદ કરવાની વ્યવસ્થા આપે છે.એટલે હવે જવાબદારી માત્ર ચૂંટણી પંચની નથી; રાજકીય પક્ષો અને નાગરિકોની પણ છે. દરેક પક્ષે પોતાના બૂથ સ્તરના કાર્યકરો મારફતે યાદીની ચકાસણી કરવી જોઈએ અને દરેક નાગરિકે પોતાનું નામ મતદાર યાદીમાં છે કે નહીં તે તપાસવું જોઈએ.
પરંતુ સૌથી મોટું કામ ચૂંટણી પંચે કરવાનું છે—શંકાનો જવાબ દલીલથી નહીં, ડેટાથી આપવો.
કયા વિસ્તારમાં કેટલાં નામ કાઢવામાં આવ્યાં? કેટલાં નામ ઉમેરાયા? કેટલાં નામ મૃત્યુ, સ્થળાંતર અથવા ડુપ્લિકેટ તરીકે ઓળખાયા? કેટલાં લોકોએ વાંધા નોંધાવ્યા? કેટલાં નામ ફરી ઉમેરાયા? કેટલાં વાંધા સ્વીકારાયા અને કેટલાં નામ નકારાયા? આ આંકડા જાહેર અને સરળતાથી ચકાસી શકાય તેવી રીતે ઉપલબ્ધ થવા જોઈએ.
ડિજિટલ વ્યવસ્થા ચૂંટણી પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવી શકે છે, પરંતુ ટેક્નોલોજી પારદર્શિતાનો વિકલ્પ બની શકે નહીં. કોઈ નાગરિક કાયદેસર રીતે પાત્ર ઠરે છતાં સોફ્ટવેર અથવા પ્રક્રિયાની ખામીના કારણે તેનું નામ યાદીમાં ન આવે તો તેની સામેની લોકશાહી ક્ષતિ માત્ર વહીવટી ભૂલ નથી—તે મતાધિકારનો પ્રશ્ન છે. તાજેતરના અહેવાલમાં ગોવામાં આવા ૯૭ મતદારોના નામ સંબંધિત સોફ્ટવેર પ્રક્રિયા અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
વિપક્ષ આ મુદ્દાને રાજકીય રીતે ઉઠાવશે એ સ્વાભાવિક છે. સત્તાપક્ષ તેના પર રાજકીય આરોપ ગણાવશે એ પણ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ મતદાર યાદી કોઈ પક્ષની મિલકત નથી. તે ભારતના દરેક નાગરિકના લોકશાહી અધિકારનો દસ્તાવેજ છે.
આથી જરૂરી છે કે ચૂંટણી પંચ દરેક ગંભીર સવાલનો ખુલ્લો જવાબ આપે, પ્રક્રિયાની સ્વતંત્ર ચકાસણી માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરે, નામ કાઢવાની અને પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયાના આંકડા જાહેર કરે અને કોઈ પાત્ર મતદાર મતાધિકારથી વંચિત ન રહે તેની અંતિમ ખાતરી આપે. કારણ કે ચૂંટણીમાં કોણ જીત્યું તે લોકશાહીનો અંતિમ પ્રશ્ન નથી. ચૂંટણી પહેલાં દરેક પાત્ર નાગરિકને મત આપવાનો સમાન અધિકાર મળ્યો કે નહીં—એ લોકશાહીની પ્રથમ કસોટી છે.
મતપેટીમાં પડેલો દરેક મત કિંમતી છે. પરંતુ તે મતપેટી સુધી પહોંચે તે પહેલાં મતદાર યાદીમાં નાગરિકનું નામ હોવું જરૂરી છે. તેથી મતદાર યાદી પરનો વિશ્વાસ બચાવવો એટલે માત્ર ચૂંટણી પંચની પ્રતિષ્ઠા બચાવવી નહીં, પરંતુ લોકશાહીના મૂળ વિશ્વાસને બચાવવો.
નરેન્દ્ર જોષી
