કાંતિલાલ માંડોત
સુરત
મો ૯૯૭૪૯ ૪૦૩૨૪-૮૯૫૫૯ ૫૦૩૩૫
લાંબા સમયથી, જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં નિયંત્રણ રેખા ત્રળેછશ્ર નો ઉલ્લેખ કરવાથી તોપમારો, ઘૂસણખોરી, આતંકવાદ અને તણાવની છબીઓ ઉજાગર થતી હતી. આ એક એવો વિસ્તાર હતો જ્યાં લોકોના જીવન સતત અનિશ્ચિતતામાં ડૂબેલા રહેતા હતા. ખેતરમાં કામ કરવાથી લઈને બાળકોના શિક્ષણ સુધીની દરેક પ્રવૃત્તિ સુરક્ષા પરિસ્થિતિથી પ્રભાવિત થતી હતી. પરંતુ સમય જતાં, આ પ્રદેશનો લેન્ડસ્કેપ ઝડપથી બદલાઈ ગયો છે. આજે, એ જ નિયંત્રણ રેખા એક નવું પ્રવાસન આકર્ષણ બની રહ્યું છે. જે રસ્તાઓ એક સમયે સૈનિકોની ગતિવિધિઓ અને ગોળીબારના અવાજથી ગુંજી ઉઠતા હતા તે હવે કુદરતી સૌંદર્યનો આનંદ માણતા પ્રવાસીઓથી ભરાઈ ગયા છે. આ પરિવર્તન ફક્ત પ્રવાસીઓની વધતી સંખ્યા સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ કાશ્મીરમાં આત્મવિશ્વાસ પાછો ફરવા, સામાન્યતા તરફ પાછા ફરવા અને સ્થાનિક લોકોના બદલાતા જીવનની પણ વાત કરે છે.
આ વર્ષે માત્ર સાત મહિનામાં, ચાર લાખથી વધુ પ્રવાસીઓએ નિયંત્રણ રેખા ત્રળેછશ્ર સાથેના વિવિધ વિસ્તારોની મુલાકાત લીધી છે. એવો અંદાજ છે કે વર્ષના અંત સુધીમાં આ સંખ્યા સાત લાખથી વધુ થઈ શકે છે. આ આંકડો નોંધપાત્ર છે કારણ કે આખા વર્ષમાં આટલા બધા પ્રવાસીઓએ ક્યારેય મુલાકાત લીધી નથી. ૨૦૨૦ માં ફક્ત ૭,૯૦૦ પ્રવાસીઓએ આ વિસ્તારોની મુલાકાત લીધી હતી, પરંતુ હવે આ સંખ્યા અનેકગણી વધી ગઈ છે. આ પરિવર્તન અચાનક આવ્યું નથી; તે વર્ષોના પ્રયાસો, સુધારેલી સુરક્ષા વ્યવસ્થા, માળખાગત વિકાસ અને સૌથી અગત્યનું, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૧ માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલા યુદ્ધવિરામ કરારનું પરિણામ હતું.
નિયંત્રણ રેખા પર કેરન, ગુરેઝ, ઉરી, માછિલ, તંગધાર અને કિશનગંગા ખીણ જેવા વિસ્તારો ઝડપથી પ્રવાસન નકશા પર ઓળખ મેળવી રહ્યા છે.
આ વિસ્તારોનું કુદરતી સૌંદર્ય હંમેશા મનમોહક રહ્યું છે, પરંતુ સુરક્ષા ચિંતાઓને કારણે, તેઓ સામાન્ય લોકો માટે દુર્ગમ હતા. હવે, પ્રવાસીઓ લીલીછમ ખીણો, બરફથી ઢંકાયેલા પર્વતો, વહેતી નદીઓ અને શાંત વાતાવરણનો આનંદ માણવા માટે આવી રહ્યા છે. કિશનગંગા નદી કિનારે તંબુઓ અને સ્થાનિક હોમસ્ટે પ્રવાસીઓથી છલકાઈ રહ્યા છે. લોકો અહીં માત્ર પ્રકૃતિ જોવા માટે જ નહીં પરંતુ સરહદી ગામડાઓમાં જીવનનો અનુભવ કરવા અને ભારતીય સરહદથી પાકિસ્તાન કબજા હેઠળના કાશ્મીરના ગામડાઓનો અનુભવ કરવા માટે પણ આવે છે.
સ્થાનિક લોકોને પર્યટનના આ વિસ્તરણનો સૌથી મોટો લાભ મળ્યો છે. વર્ષોથી મર્યાદિત તકો અને અસુરક્ષાને કારણે રોજગારની શોધમાં શહેરોમાં સ્થળાંતર કરનારા ઘણા પરિવારો હવે તેમના ગામડાઓમાં પાછા ફરી રહ્યા છે. તેઓ તેમના પૂર્વજોના ઘરોને હોમસ્ટેમાં રૂપાંતરિત કરીને પ્રવાસીઓનું સ્વાગત કરી રહ્યા છે. યુવાનો માર્ગદર્શક, ટેક્સી ડ્રાઇવર, તંબુ સંચાલક, સ્થાનિક હસ્તકલા વિક્રેતાઓ અને નાના વેપારીઓ તરીકે પોતાની આજીવિકા કમાઈ રહ્યા છે. જે ગામડાઓ અગાઉ બેરોજગારી અને નિરાશાનો સામનો કરતા હતા તેઓ હવે આર્થિક પ્રવૃત્તિની નવી ઉર્જા જોઈ રહ્યા છે.
સ્થાનિક લોકોની આતિથ્યશીલતા પણ પ્રવાસીઓને આકર્ષી રહી છે. કાશ્મીરી ભોજન, બપોરની ચા, સ્થાનિક સંસ્કૃતિ અને પરંપરાગત જીવનશૈલી પ્રવાસીઓ માટે એક નવો અનુભવ બની રહી છે. આ વિસ્તારોના ફોટા અને વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર ઝડપથી શેર થઈ રહ્યા છે. ટ્રાવેલ બ્લોગર્સ અને કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સ દેશભરમાં આ સ્થળોને લોકપ્રિય બનાવી રહ્યા છે. પરિણામે, જે લોકો અગાઉ ગુલમર્ગ, પહેલગામ અને સોનમર્ગ સુધી પોતાની મુસાફરી મર્યાદિત રાખતા હતા, તેઓ હવે નિયંત્રણ રેખા પાસેના ગામડાઓમાં પહોંચી રહ્યા છે.
આ પરિવર્તન ફક્ત પ્રવાસનના વિસ્તરણનું પ્રતિબિંબ નથી પણ સામાજિક વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત થવાનું પણ એક સંકેત છે. લાંબા સમયથી સંઘર્ષથી પીડાતા સરહદી ગામડાઓ હવે સામાન્ય જીવનમાં પાછા ફરતા જોવા મળી રહ્યા છે. બાળકો નિયમિતપણે શાળાએ જઈ રહ્યા છે, ખેડૂતો ખેતીમાં રોકાયેલા છે અને મહિલાઓ સ્વ-સહાય જૂથો દ્વારા સ્થાનિક ઉત્પાદનોનું વેચાણ કરવાનું કામ કરી રહી છે. રસ્તાઓ, વીજળી અને ઇન્ટરનેટ જેવા માળખાગત સુવિધાઓના વિસ્તરણથી આ ગામડાઓને મુખ્ય પ્રવાહ સાથે વધુ મજબૂત રીતે જોડવામાં આવ્યા છે.
‘વિવિધ સરકારી યોજનાઓએ પણ આ પરિવર્તનને વેગ આપ્યો છે. સરહદી વિસ્તાર વિકાસ કાર્યક્રમ અને વાઇબ્રન્ટ વિલેજ કાર્યક્રમ હેઠળ માળખાગત સુવિધાઓમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે. સુધારેલા રસ્તાઓ, સંદેશાવ્યવહાર, આરોગ્ય સેવાઓ અને પ્રવાસન સુવિધાઓના વિકાસથી સરહદી વિસ્તારોને એક નવી ઓળખ મળી છે. સલામત અને વ્યવસ્થિત પ્રવાસન સુનિશ્ચિત કરવામાં સેના અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્રે પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાના પ્રયાસો, પ્રવાસીઓને સકારાત્મક અનુભવો પૂરા પાડવાની સાથે, આ વિસ્તારોની લોકપ્રિયતામાં ફાળો આપ્યો છે.
ફક્ત નિયંત્રણ રેખાની આ બાજુ જ નહીં પરંતુ પાકિસ્તાની બાજુ પણ સરહદી વિસ્તારોમાં પ્રવાસન અને વેપારમાં થોડો વધારો થયો હોવાના અહેવાલો મળ્યા છે. સરહદી ગામડાઓના લોકો જણાવે છે કે બંને બાજુના પ્રવાસીઓ એકબીજાને હાથ હલાવીને બોલાવે છે. આ દ્રશ્ય દર્શાવે છે કે સરહદો હોવા છતાં, સામાન્ય લોકો શાંતિ અને સામાન્ય જીવન માટે ઝંખે છે. જોકે બંને દેશો વચ્ચે રાજકીય સંબંધો યથાવત રહે છે, સરહદી સમુદાયોમાં શાંતિનું વાતાવરણ લોકોના જીવનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવી શકે છે.
પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા જેવી ઘટનાઓ પછી, થોડા સમય માટે પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો. આવી ઘટનાઓ આપણને યાદ અપાવે છે કે કાશ્મીરમાં સુરક્ષા અંગે સતર્કતા જરૂરી છે. જો કે, એ પણ નોંધનીય છે કે આ ઘટનાઓ છતાં, લોકોનો વિશ્વાસ સંપૂર્ણપણે ડગમગ્યો નથી. થોડા સમય પછી, પ્રવાસીઓ પાછા ફર્યા, અને પ્રવાસન પ્રવૃત્તિઓ ફરી શરૂ થઈ. આ દર્શાવે છે કે કાશ્મીર હવે માત્ર સંઘર્ષ માટે જ નહીં, પરંતુ તેની કુદરતી સુંદરતા, સંસ્કૃતિ અને આતિથ્ય માટે પણ ઓળખાય છે.‘
એવું કહેવું ખોટું હશે કે કાશ્મીરની બધી સમસ્યાઓ સંપૂર્ણપણે ઉકેલાઈ ગઈ છે. સુરક્ષા પડકારો હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે, અને સમયાંતરે સતર્કતા જરૂરી રહેશે. તેમ છતાં, એ સ્વીકારવું જોઈએ કે જ્યાં સામાન્ય જીવન એક સમયે મુશ્કેલ હતું ત્યાં હવે દરરોજ હજારો પ્રવાસીઓ આવે છે. આ પોતાનામાં એક નોંધપાત્ર પરિવર્તન છે. કોઈપણ પ્રદેશમાં પ્રવાસન ત્યારે જ વિકાસ પામે છે જ્યારે લોકો સુરક્ષા, સુવિધા અને વિશ્વાસનું વાતાવરણ અનુભવે છે. નિયંત્રણ રેખા પાસેના ગામડાઓમાં વધતી જતી પ્રવાસીઓની સંખ્યા આ વિશ્વાસ દર્શાવે છે.
કાશ્મીરનું આ બદલાતું ચિત્ર અનેક સંદેશાઓ આપે છે. પહેલું, સામાન્ય નાગરિક શાંતિનો સૌથી મોટો લાભ મેળવે છે. બીજું, જો વિકાસ અને સુરક્ષા સાથે મળીને ચાલે, તો સરહદી વિસ્તારો પણ સમૃદ્ધિના નવા કેન્દ્રો બની શકે છે. ત્રીજું, સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારી વિના કોઈ પણ વિકાસ ટકાઉ બની શકતો નથી. આજે, સરહદી ગામડાઓના રહેવાસીઓ પોતે પર્યટનમાં ભાગીદાર બનીને આ પરિવર્તનને આગળ ધપાવી રહ્યા છે.
કાશ્મીરની ખીણો હંમેશા સ્વર્ગીય અને સુંદર રહી છે. ફરક એટલો જ છે કે હવે પહેલા કરતાં વધુ લોકોને તેમની સુંદરતા જોવા અને અનુભવવાની તક મળે છે. નિયંત્રણ રેખા પર પ્રવાસીઓની વધતી જતી સંખ્યા ફક્ત પર્યટન સૂચક નથી, પરંતુ લોકોના હૃદયમાં ધીમે ધીમે પાછા ફરતા આત્મવિશ્વાસનું પ્રતીક છે. જ્યાં એક સમયે ગનપાઉડરની ગંધ હતી, હવે ત્યાં મીઠા અને ચાની સુગંધ છે; જ્યાં એક સમયે ભયનો પડછાયો હતો, હવે ત્યાં કેમેરાના ફ્લેશ અને હસતા ચહેરાઓની ચમક છે. આ પરિવર્તન કાશ્મીરની નવી વાર્તા છે અને તે શાંતિની પુનઃસ્થાપનાનું સૌથી આબેહૂબ ચિત્ર પણ છે.
