તંત્રીની કલમે….
અમેરિકાની મધ્યસત્ર ચૂંટણીમાં ડેમોક્રેટિક પાર્ટીએ પ્રતિનિધિગૃહ અને સેનેટ બંનેમાં બહુમતી મેળવીને રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના રાજકીય વર્ચસ્વને મોટો પડકાર ફેંક્યો છે. મોંઘવારી, ઈરાન સાથેનું યુદ્ધ, આયાત જકાતની નીતિ અને સરકારની કામગીરી સામે મતદારોએ આપેલો આ ચુકાદો માત્ર અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિ પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેની અસર વિશ્વની રાજદ્વારી, વેપારનીતિ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પણ પડી શકે છે. જોકે, આ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં ટ્રમ્પની હાર નથી, પરંતુ તેમની સરકાર સામે મધ્યસત્ર ચૂંટણીમાં મતદારોએ વ્યક્ત કરેલો અસંતોષ છે. આ તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
અમેરિકાની લોકશાહીની સૌથી મોટી તાકાત તેની સત્તા પર અંકુશ રાખતી સંસ્થાઓ છે. રાષ્ટ્રપતિને ચાર વર્ષ માટે સત્તા મળે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે તેને સંસદમાં પણ અમર્યાદિત સત્તા મળી જાય. મધ્યસત્ર ચૂંટણીમાં બંને ગૃહોની સત્તા ગુમાવવી ટ્રમ્પ માટે રાજકીય ચેતવણી છે. હવે ડેમોક્રેટ્સ સરકારની નીતિઓની તપાસ કરી શકશે, મહત્ત્વના કાયદાઓ અટકાવી શકશે અને રાષ્ટ્રપતિની નિમણૂકો સામે પણ અવરોધ ઊભો કરી શકશે. અમેરિકાના મતદારોએ સાબિત કર્યું છે કે લોકશાહીમાં લોકપ્રિયતા કાયમી નથી અને સત્તાધીશોની જવાબદારી નક્કી કરવાનો અધિકાર નાગરિકો પાસે જ રહે છે.
આ પરિણામ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ સામાન્ય અમેરિકન નાગરિકની આર્થિક મુશ્કેલીઓ હોવાનું જણાય છે. મોંઘવારી, જીવનનિર્વાહનો વધતો ખર્ચ, ઊંચા ભાવ અને રોજિંદા જીવન પર પડતો આર્થિક બોજ મતદારો માટે રાજકીય ભાષણો કરતાં વધુ મહત્ત્વનો બન્યો. ટ્રમ્પની આયાત જકાતની આક્રમક નીતિએ પણ વેપાર અને પુરવઠા વ્યવસ્થામાં અનિશ્ચિતતા વધારી હોવાના આક્ષેપો થયા. અમેરિકાના મતદારોએ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે રાષ્ટ્રવાદના નારા અને સત્તાનું પ્રદર્શન પેટ્રોલ, ખોરાક, આવાસ અને આરોગ્યસંભાળના વધતા ખર્ચનો વિકલ્પ બની શકતાં નથી.
ઈરાન સાથેનું યુદ્ધ આ ચૂંટણીમાં ટ્રમ્પ સરકાર માટે વધુ એક મોટો રાજકીય બોજ બન્યું. યુદ્ધની માનવીય કિંમત ઉપરાંત તેની આર્થિક અસર અમેરિકાના નાગરિકો સુધી પહોંચી છે. મધ્યપૂર્વમાં અસ્થિરતા વધે ત્યારે ક્રૂડતેલના ભાવ, દરિયાઈ પરિવહન અને વૈશ્વિક પુરવઠા વ્યવસ્થા જોખમમાં મુકાય છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાં વિક્ષેપ સર્જાય તો તેની અસર માત્ર અમેરિકા કે ઈરાન સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. ભારત સહિત ઊર્જાની આયાત પર આધારિત દેશો માટે પણ તે ગંભીર પડકાર બની શકે છે. હવે ટ્રમ્પ સરકાર સામે સવાલ છે કે યુદ્ધની નીતિ ચાલુ રાખીને દેશની અંદર વધતા આર્થિક અસંતોષનો સામનો કેવી રીતે કરશે?
ભારત માટે આ પરિણામ વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. અમેરિકા ભારતનું મહત્ત્વનું વ્યૂહાત્મક, સંરક્ષણ અને વેપારી ભાગીદાર છે. બંને દેશો વચ્ચે ચીનના વધતા પ્રભાવને રોકવા, ટેકનોલોજી, સંરક્ષણ ઉત્પાદન અને હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રની સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ પર સહકાર રહ્યો છે. જોકે, ટ્રમ્પની વેપાર જકાતની નીતિ અને વિદેશી વેપાર અંગેના કડક વલણને કારણે ભારત માટે પણ અનિશ્ચિતતા ઊભી થઈ છે. અમેરિકામાં સત્તાનું નવું સમીકરણ રચાતાં વેપાર કરાર, આયાત જકાત અને ભારતીય કંપનીઓના હિત અંગે નવી ચર્ચાઓ શરૂ થઈ શકે છે. ભારતે કોઈ એક પક્ષ પર આધાર રાખવાને બદલે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતને કેન્દ્રમાં રાખીને સંતુલિત રાજદ્વારી અપનાવવી પડશે.
ચીન માટે પણ અમેરિકાની આ રાજકીય પરિસ્થિતિ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ટ્રમ્પ સરકારની નીતિઓ સામે સંસદમાં વધતા વિરોધને કારણે અમેરિકા-ચીન સંબંધોમાં નવી વાટાઘાટોની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે. પરંતુ ડેમોક્રેટ્સ સત્તામાં આવ્યા એટલે ચીન પ્રત્યે અમેરિકાનું વલણ તરત નરમ પડશે એવું માનવું ભૂલભરેલું છે. ચીન સામે ટેકનોલોજી, વેપાર અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દે અમેરિકાના બંને પક્ષોમાં વ્યાપક સહમતી છે. ફેરફાર મુખ્યત્વે નીતિ અમલ કરવાની પદ્ધતિ અને પ્રાથમિકતાઓમાં જોવા મળી શકે છે.
વૈશ્વિક શેરબજારો, ચલણ બજારો અને રોકાણકારો માટે પણ આ પરિણામ નવી કસોટી લઈને આવ્યું છે. અમેરિકાની વેપારનીતિ, વ્યાજદર, સરકારી ખર્ચ અને યુદ્ધ સંબંધિત નિર્ણયોમાં અનિશ્ચિતતા વધે તો આંતરરાષ્ટ્રીય મૂડીના પ્રવાહ પર અસર પડી શકે છે. ભારત જેવા ઊભરતા બજારોમાં વિદેશી રોકાણકારોની દિશા બદલાઈ શકે છે. જોકે, અમેરિકાની સંસદીય સત્તામાં ફેરફાર એટલે ભારતીય શેરબજારમાં તાત્કાલિક તેજી કે મંદી આવશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
રોકાણકારોએ કંપનીઓની કમાણી, વૈશ્વિક વ્યાજદર, ક્રૂડતેલ અને દેશના આર્થિક પાયાને ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ.
આ ચૂંટણીનો સૌથી મોટો સંદેશ ટ્રમ્પ માટે જ નહીં, પરંતુ વિશ્વના તમામ સત્તાધીશો માટે છે. લોકશાહીમાં સત્તા કોઈ વ્યક્તિની અંગત મિલકત નથી. મતદારોને માત્ર વચનો નહીં, પરંતુ પરિણામો જોઈએ છે. રાષ્ટ્રની સુરક્ષા જરૂરી છે, પરંતુ યુદ્ધની કિંમત નાગરિકોએ ચૂકવવી પડે તો સત્તાધીશોએ જવાબ આપવો જ પડે. આર્થિક વિકાસનાં દાવા ત્યારે જ સાર્થક બને જ્યારે સામાન્ય નાગરિકનું જીવન સસ્તું, સુરક્ષિત અને સમૃદ્ધ બને.
અમેરિકામાં સત્તાનું સમીકરણ બદલાયું છે, પરંતુ વિશ્વ વ્યવસ્થા રાતોરાત બદલાઈ જશે એવું નથી. હવે ટ્રમ્પ સામે સૌથી મોટો પડકાર વિરોધ પક્ષ સાથે કામ કરીને પોતાની સરકારની વિશ્વસનીયતા જાળવવાનો છે. લોકશાહીની સાચી જીત કોઈ પક્ષની હાર કે જીતમાં નહીં, પરંતુ સત્તા પર જનતાના નિયંત્રણમાં રહેલી છે. અમેરિકાના મતદારોએ દુનિયાને ફરી યાદ અપાવ્યું છે કે રાષ્ટ્રપતિ ભલે શક્તિશાળી હોય, પરંતુ લોકશાહીમાં આખરી સત્તા જનતાની જ હોય છે.
નરેન્દ્ર જોષી
