શક્તિ ભક્તિ ઉપાસક :
મહર્ષિ વિપુલ અંબાજીવાલા,
શ્રી અંબાજી માતા મંદિર,
૯/૧૧૩૨, અંબાજી રોડ,
ભાગળ, સુરત
– મો. ૭૯૯૦૮૧૦૧૨૪
કારતક માસ આવે એટલે આખું વાતાવરણ બદલાઈ જાય છે. હવામાં ઠંડક આવે, મનમાં શાંતિ આવે, ઘરના આંગણામાં તુલસીનો છોડ વધુ લીલો લાગે અને મંદિરોમાં દીવાની રોશની વધુ ઝળહળે. આ માસનો સૌથી પવિત્ર સમય એટલે દેવ દિવાળી અને તુલસી વિવાહ. બંને પર્વો અલગ દેખાય છે, પણ એમનો મર્મ એક જ છે – ભગવાનને જગાડવા, મનને જગાડવા અને સંબંધને પવિત્ર કરવા.
દેવ દિવાળી એટલે દેવોની દિવાળી. લોકોની દિવાળી અમાસે આવે, દેવોની દિવાળી પૂનમે આવે. લોકો દિવાળી મનાવીને થાકે ત્યારે દેવો જાગે છે. શાસ્ત્ર કહે છે કે ચાતુર્માસ પૂરો થાય છે. ચાર મહિના સુધી ભગવાન વિષ્ણુ શયનમાં રહે છે. કારતક સુદ એકાદશીએ પ્રબોધિની એકાદશી થાય છે. એ દિવસે ભગવાન જાગે છે અને કારતક પૂનમ એટલે દેવ દિવાળી. એ દિવસે દેવો પોતાના ભગવાનના જાગરણનો ઉત્સવ મનાવે છે.
આ દિવસે ગંગા કિનારે, નર્મદા કિનારે, સરોવર કિનારે લાખો દીવા પ્રગટે છે. કાશીમાં તો આ દૃશ્ય સ્વર્ગ જેવું લાગે છે. ઘાટ ઉપર હજારો દીવા, આકાશમાં તારા, પાણીમાં દીવાનું પ્રતિબિંબ. માણસને લાગે કે આ ધરતી નથી, આ તો દેવલોક છે. તાપી કિનારે, ઘરના આંગણે, મંદિરના ચોકમાં પણ લોકો દીવા કરે છે. દીવો નાનો હોય છે, પણ એનો પ્રકાશ મોટો હોય છે. એક દીવો અંધારું દૂર નથી કરી શકતો, પણ હજાર દીવા ભેગા થાય ત્યારે આખું નગર અજવાળાઈ જાય છે.
દેવ દિવાળીનો પહેલો સંદેશ એ છે કે અંધારું કાયમી નથી. જીવનમાં દુઃખ આવે, તકલીફ આવે, નિરાશા આવે, પણ એ કાયમી નથી. દીવો કરવો એટલે પોતાના મનમાં આશા કરવી. બહાર દીવો કરીએ છીએ, પણ સાચો દીવો અંદર કરવાનો છે. મનમાં ક્રોધનો અંધારો છે, લોભનો અંધારો છે, અહંકારનો અંધારો છે. એ અંધારાને દૂર કર્યા વગર બહારના દીવાનો અર્થ નથી.
બીજો સંદેશ એ છે કે જાગવું. ભગવાન જાગે છે એટલે આપણે પણ જાગવાનું છે. ચાતુર્માસમાં વ્રત કરીએ, નિયમ પાળીએ, સાદું ખાઈએ. એ બધું એટલા માટે કે મન શુદ્ધ થાય. હવે જાગવાનો સમય છે. જાગવું એટલે આંખ ખોલવી નહીં, મન ખોલવું. જે માણસ પોતાની ભૂલને ઓળખે છે, એ જાગેલો છે. જે માણસ બીજાના દુઃખને સમજે છે, એ જાગેલો છે. જે માણસ માફ કરતા શીખે છે, એ જાગેલો છે.
તુલસી વિવાહ આ જ જાગરણનો બીજો ભાગ છે. કારતક સુદ એકાદશીથી પૂનમ સુધી કોઈ પણ દિવસે તુલસી વિવાહ થાય છે. તુલસી એટલે વૃંદા. શાલિગ્રામ એટલે વિષ્ણુ. તુલસીનો વિવાહ શાલિગ્રામ સાથે થાય છે. આ ફક્ત ધાર્મિક વિધિ નથી, આ એક સંસ્કૃતિ છે. આમાં પ્રકૃતિ અને પરમાત્માનો સંબંધ છે.
અત્રેના પ્રાચીન અંબાજી મંદિરે તુલસી વિવાહનો ધાર્મિક કાર્યક્રમ દર વર્ષે થાય છે અને લાલજીના વરઘોડાને પોંખવા હજારો ભક્તો જાનૈયા તરીકે વાજતે-ગાજતે અતિ ઉત્સાહથી ઉમટે છે.
તુલસી ઘરના આંગણામાં હોય છે. રોજ સવારે સ્ત્રીઓ તુલસીને પાણી આપે, દીવો કરે, પરિક્રમા કરે. તુલસી એટલે શુદ્ધતા, આરોગ્ય, શ્રદ્ધા. આજનું વિજ્ઞાન પણ કહે છે કે તુલસી હવાને શુદ્ધ કરે છે, શરીરને રોગથી બચાવે છે. ઋષિઓએ હજારો વર્ષ પહેલા એ જાણી લીધું હતું. એટલે તુલસીને દેવી બનાવી, એને ઘરના કેન્દ્રમાં રાખી.
શાલિગ્રામ એટલે પથ્થર નહીં, એટલે સ્થિરતા. નદીમાંથી મળતો કાળો પથ્થર, જેના પર ચક્રનું નિશાન હોય. એ સ્થિર છે, અડગ છે, શાંત છે. તુલસી ચંચળ છે, લીલી છે, જીવંત છે. જ્યારે ચંચળતા અને સ્થિરતા ભેગા થાય ત્યારે સંસાર ચાલે. જ્યારે પ્રકૃતિ અને પરમાત્મા ભેગા થાય ત્યારે જીવન પૂર્ણ થાય. આ જ તુલસી વિવાહનો મર્મ છે.
લગ્નમાં કન્યાને શણગારવામાં આવે. તુલસી વિવાહમાં પણ તુલસીને લાલ સાડી પહેરાવવામાં આવે, ચૂંદડી ઓઢાડવામાં આવે, કંકુ-ચોખાથી વધાવવામાં આવે, મંડપ બાંધવામાં આવે, શેરડીનો માંડવો બનાવવામાં આવે. શેરડી એટલે મીઠાશ. લગ્નજીવનમાં મીઠાશ જોઈએ. કડવાશ તો ગમે ત્યારે આવી જાય, પણ મીઠાશ સાચવીને રાખવી પડે. શેરડીના માંડવા નીચે જ્યારે તુલસી અને શાલિગ્રામના ફેરા ફરે છે, ત્યારે આખું વાતાવરણ મીઠું થઈ જાય છે.
આ વિવાહમાં બીજી એક વાત છે. તુલસી વિવાહ પછી જ લગ્નની સીઝન શરૂ થાય છે. ચાતુર્માસમાં લગ્ન બંધ હોય છે. ભગવાન સૂતા હોય ત્યારે કોઈ શુભ કાર્ય ન થાય. ભગવાન જાગે એટલે લગ્ન શરૂ થાય. એનો અર્થ એ કે કોઈ પણ શુભ કાર્ય કરતા પહેલા મનને જગાડવું જરૂરી છે. ભગવાનની હાજરીમાં જ શુભ કાર્ય શોભે. દરેક કાર્યની શરૂઆત ભગવાનથી થાય છે. એ જ સંસ્કૃતિની સુંદરતા છે.
દેવ દિવાળી અને તુલસી વિવાહને સાથે સમજીએ તો એક સુંદર ચિત્ર બને છે. દેવ દિવાળી એટલે પ્રકાશનો ઉત્સવ, તુલસી વિવાહ એટલે સંબંધનો ઉત્સવ. પ્રકાશ વગર સંબંધ ટકતો નથી, સંબંધ વગર પ્રકાશનો અર્થ નથી. ઘરમાં દીવો હોય પણ પ્રેમ ન હોય તો ઘર અંધારું લાગે. ઘરમાં પ્રેમ હોય પણ સમજણ ન હોય તો ઝઘડા થાય. એટલે બંને જોઈએ. દીવો પણ જોઈએ, પ્રેમ પણ જોઈએ.
આજના સમયમાં આ પર્વોનું મહત્વ વધારે છે. આજે માણસ પાસે બધું છે. મોબાઈલ છે, ગાડી છે, પૈસો છે, પણ શાંતિ નથી. ઘરમાં બધા સાથે રહે છે, પણ સાથે બેસીને વાત નથી કરતા. બાળકો મોબાઈલમાં છે, મોટા કામમાં છે, વડીલો એકલા છે. આવા સમયમાં તુલસી વિવાહ એક સાથે બેસતા શીખવે છે. આંગણામાં બધા ભેગા થાય, સ્ત્રીઓ ગીત ગાય, બાળકો પ્રસાદ વહેંચે, પુરુષો મંડપ બાંધે. એક નાનો ઉત્સવ આખા પરિવારને એક કરી દે છે.
દેવ દિવાળીએ લોકો નદીમાં દીવા તરતા મૂકે છે. એ દીવો પાણીમાં તરતો જાય છે, દૂર સુધી જાય છે. એ જોઈને માણસને લાગે કે મારું જીવન પણ આ દીવા જેવું છે. પાણીના પ્રવાહમાં તરતું, ક્યાં જશે ખબર નથી, પણ પ્રકાશ સાથે જશે. જીવનમાં ગમે તેટલા વમળ આવે, દીવો બુઝાવવો નહીં. દીવો બુઝાઈ જાય તો અંધારું થઈ જાય. દીવો જલતો રહે તો રસ્તો મળી જાય.
શાસ્ત્રમાં કથા છે કે ત્રિપુરાસુર નામના રાક્ષસનો વધ ભગવાન શિવે કારતક પૂનમે કર્યો હતો. ત્રિપુર એટલે ત્રણ પુર. ત્રણ પ્રકારના અહંકાર – સ્થૂળ અહંકાર, સૂક્ષ્મ અહંકાર, કારણ અહંકાર. ભગવાને એ ત્રણેયને બાળીને ભસ્મ કર્યા. એટલે દેવ દિવાળી એટલે અહંકારને બાળવાનો દિવસ. જે માણસ પોતાના અહંકારને બાળે છે, એના જીવનમાં સાચી દિવાળી આવે છે. જે માણસ બીજાને નાનો બતાવીને મોટો થવા માંગે છે, એ ક્યારેય મોટો થતો નથી. જે માણસ નમ્ર રહે છે, એ જ સાચો મોટો છે.
તુલસી વિવાહની કથામાં પણ એક જ સંદેશ છે. વૃંદા પતિવ્રતા હતી. એના પતિ જલંધરને વરદાન હતું. જ્યાં સુધી વૃંદાનું સત્ય અખંડ છે, ત્યાં સુધી જલંધરને કોઈ હરાવી ન શકે. આ કથા સ્ત્રીની શક્તિની કથા છે. સ્ત્રીના સત્યમાં, સ્ત્રીની પ્રાર્થનામાં એટલી શક્તિ છે કે એ આખા ઘરને બચાવી શકે. આજે સ્ત્રીને સન્માન આપવાની વાત થાય છે, પણ શાસ્ત્રોએ હજારો વર્ષ પહેલા સ્ત્રીને દેવીનું સ્થાન આપ્યું હતું. તુલસીને દેવી માનીને પૂજવી એટલે દરેક સ્ત્રીને દેવી માનવી.
આ પર્વોમાં ઉપવાસ, જાગરણ, દાનનું પણ મહત્વ છે. કારતક પૂનમે દાન કરવું એટલે પુણ્ય. અન્નદાન, વસ્ત્રદાન, દીપદાન. દીપદાન એટલે દીવાનું દાન. મંદિરમાં દીવો કરવો, નદીમાં દીવો મૂકવો, ગરીબના ઘરમાં દીવો પહોંચાડવો. દેવ દિવાળીએ ફટાકડા નહીં, દીવા જોઈએ. ફટાકડાથી અવાજ થાય, દીવાથી પ્રકાશ થાય. અવાજ ક્ષણિક છે, પ્રકાશ કાયમી છે.
તુલસી વિવાહમાં પ્રસાદનું પણ વિશેષ મહત્વ છે. શેરડી, સીતાફળ, બોર, ખજૂર, મગફળી. આ બધા કારતક માસના ફળ છે. પ્રકૃતિએ આ ઋતુમાં જે આપ્યું છે, એ જ પ્રસાદમાં છે. આનો અર્થ એ કે પ્રસાદ એટલે પ્રકૃતિનો આભાર. પ્રકૃતિ પાસેથી લઈએ છીએ, એને પાછું આપતા શીખવું જોઈએ. તુલસીને પાણી આપવું એટલે પ્રકૃતિને પાણી આપવું. તુલસીને સાચવવી એટલે પર્યાવરણને સાચવવું.
આ બંને પર્વો એક વાત શીખવે છે કે ઉત્સવ એટલે ભેગા થવું. ઉત્સવ એટલે ખાવું-પીવું નહીં, ઉત્સવ એટલે મનને ઉત્સાહથી ભરવું. દેવ દિવાળીએ ઘરના બધા સભ્યો ભેગા થઈને દીવા કરે, તુલસી વિવાહે પાડોશીઓ ભેગા થઈને ગીત ગાય, ત્યારે પાડોશી પણ પરિવાર બની જાય છે. આજે સોસાયટીમાં રહીએ છીએ, પણ પાડોશીનું નામ નથી જાણતા. આ પર્વો પાડોશીને ઓળખતા શીખવે છે.
ધર્મ એટલે ડર નહીં, ધર્મ એટલે પ્રેમ. દેવ દિવાળીનો ધર્મ એટલે પ્રકાશનો પ્રેમ. તુલસી વિવાહનો ધર્મ એટલે સંબંધનો પ્રેમ. જે પ્રકાશને પ્રેમ કરે છે, એ ક્યારેય અંધારાથી ડરતો નથી. જે સંબંધને પ્રેમ કરે છે, એ ક્યારેય એકલો પડતો નથી.
આ દેવ દિવાળી અને તુલસી વિવાહે એક સંકલ્પ લઈએ. એક દીવો બહાર કરીશું, એક દીવો અંદર કરીશું. બહારનો દીવો ઘરને અજવાળશે, અંદરનો દીવો મનને અજવાળશે. એક તુલસી રોપીશું, એક સંબંધ સાચવીશું. તુલસી પ્રકૃતિને સાચવશે, સંબંધ મનને સાચવશે. કોઈનું દિલ નહીં દુભાવીએ, કોઈને નીચા નહીં બતાવીએ, કોઈના દુઃખમાં સાથ આપીશું.
જ્યારે ઘરના આંગણામાં તુલસી હસતી હશે, ઘરના ઉંબરે દીવો જલતો હશે, ઘરના બધા સભ્યો એક સાથે બેસીને પ્રાર્થના કરતા હશે, ત્યારે એ ઘર મંદિર બની જશે. અને જ્યારે દરેક ઘર મંદિર બનશે, ત્યારે આખું નગર, આખો દેશ, આખી દુનિયા મંદિર બની જશે. એ જ સાચી દેવ દિવાળી છે, એ જ સાચો તુલસી વિવાહ છે.!દેવ દિવાળીની શુભકામના ! તુલસી વિવાહની શુભકામના ! પ્રકાશ ઘરમાં રહે, પ્રેમ મનમાં રહે ! જય માતાજી !
