તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતની ભૌગોલિક અને સામાજિક ગતિશીલતામાં તાજેતરમાં પસાર થયેલું ‘ગુજરાત નિર્દિષ્ટ વિસ્તાર વિધેયક’ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ચર્ચાસ્પદ વળાંક સમાન સાબિત થયું છે. વર્ષોથી જેને આપણે ‘અશાંતધારા’ તરીકે ઓળખતા હતા, તે કાયદો હવે તેના નવા કલેવર અને કડક જોગવાઈઓ સાથે ‘નિર્દિષ્ટ વિસ્તાર ધારો’ બનીને આપણી સમક્ષ આવ્યો છે. આ કાયદો માત્ર નામનો જ બદલાવ નથી, પરંતુ તે રાજ્યના શહેરી માળખામાં વસ્તીના સંતુલન અને મિલકત વેચાણની પ્રક્રિયા પર સરકારના વધતા જતા અંકુશનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. જ્યારે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારને સરકાર ‘નિર્દિષ્ટ’ જાહેર કરે છે, ત્યારે તેનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે ત્યાં સામાજિક તાણાવાણા જાળવવા માટે વહીવટી તંત્રની પૂર્વ મંજૂરી અનિવાર્ય બની છે. આ કાયદાના ગહન વિશ્લેષણમાં ઉતરીએ ત્યારે સમજાય છે કે તે સુરક્ષા અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વચ્ચેના એક પાતળા તાર પર ચાલી રહ્યો છે, જેમાં તેના સકારાત્મક અને નકારાત્મક બંને પાસાઓ અત્યંત પ્રભાવશાળી રીતે ઉભરી આવે છે.
આ નવા કાયદાના સકારાત્મક પાસાઓની વાત કરીએ તો, તેનું સૌથી મોટું જમા પાસું એ છે કે તે સામાજિક ધ્રુવીકરણને રોકવામાં એક મજબૂત ઢાલ તરીકે કામ કરે છે. કોમી વૈમનસ્ય કે તણાવના સમયે અનેક વિસ્તારોમાં ‘ડિસ્ટ્રેસ સેલ’ એટલે કે મજબૂરીમાં મિલકત વેચીને પલાયન કરી જવાની જે ઘટનાઓ બનતી હોય છે, તેની સામે આ કાયદો એક રક્ષણાત્મક દીવાલ ઊભી કરે છે. તે ખાતરી આપે છે કે કોઈપણ નાગરિકે ડર કે દબાણને વશ થઈને પોતાની પેઢીઓની મિલકત છોડવી ન પડે. વધુમાં, તે શહેરોના જનસાંખ્યિક માળખાને અકુદરતી રીતે બદલાતું અટકાવે છે, જેથી વર્ષો જૂની મિશ્ર વસ્તી અને ભાઈચારો જળવાઈ રહે. કલેક્ટર દ્વારા થતી તપાસ પ્રક્રિયા મિલકત હડપનારા અસામાજિક તત્વો પર લગામ કસે છે અને વેચાણના વ્યવહારમાં પારદર્શિતા લાવે છે. ભાડૂતોને પણ આ કાયદા હેઠળ વિશેષ રક્ષણ મળે છે, જેથી માલિકો તેમને ગેરકાયદેસર રીતે હેરાન કરી શકતા નથી, જે સામાન્ય મધ્યમવર્ગીય પરિવારો માટે એક મોટી આશ્વાસનરૂપ બાબત છે. આમ, આ કાયદો સામાજિક સુરક્ષા અને સ્થિરતાના પાયાને મજબૂત કરવાનું કાર્ય કરે છે.
જોકે, સિક્કાની બીજી બાજુ પણ એટલી જ ગંભીર અને વિચારવા જેવી છે, જે આ કાયદાના નકારાત્મક પાસાઓ તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરે છે. સૌથી પહેલો પ્રહાર નાગરિકના મિલકત ધરાવવાના અને તે પોતાની મરજી મુજબ વેચવાના મૂળભૂત અધિકાર પર થાય છે. ભારતીય બંધારણ મુજબ મિલકત એ વ્યક્તિની અંગત સંપત્તિ છે, અને તેને કોને વેચવી તે નક્કી કરવામાં રાજ્યનો અતિશય હસ્તક્ષેપ વ્યક્તિગત આઝાદીને મર્યાદિત કરે છે. વહીવટી દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, કલેક્ટર કચેરીમાં ચાલતી મંજૂરીની પ્રક્રિયા ઘણીવાર અત્યંત જટિલ, સમય માંગી લે તેવી અને લાલફીતાશાહીનો શિકાર બને છે. આનાથી રિયલ એસ્ટેટ માર્કેટમાં સોદાઓ અટકી જાય છે અને મિલકત માલિકોએ પોતાની જ મિલકત વેચવા માટે સરકારી કચેરીઓના ધક્કા ખાવા પડે છે, જે ભ્રષ્ટાચારને પણ મોકળું મેદાન પૂરું પાડી શકે છે. વળી, ‘નારાજ વ્યક્તિ’ ની વ્યાખ્યાને જે રીતે વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે, તેનાથી પડોશીઓને મિલકતના સોદામાં માથું મારવાની સત્તા મળી છે. આ જોગવાઈનો દુરુપયોગ અંગત અદાવત સાધવા કે મિલકત વેચાણમાં રોડાં નાખવા માટે થઈ શકે છે, જે આખરે પડોશીઓ વચ્ચેના સદભાવને જોખમમાં મૂકે છે. લાંબા ગાળે, આવા કાયદાઓ સમાજમાં ભૌગોલિક સીમાઓ ઊભી કરી શકે છે, જ્યાં વિવિધ સમુદાયો હળીમળીને રહેવાને બદલે અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં વહેંચાઈ જાય, જે સામાજિક સમરસતા માટે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષમાં કહી શકાય કે ‘નિર્દિષ્ટ વિસ્તાર ધારો’ એ રાજ્ય સરકાર દ્વારા સામાજિક શાંતિ અને વસ્તીના સંતુલન માટે ઉઠાવેલું એક સાવચેતીનું પગલું છે, પરંતુ તેની સફળતાનો આધાર તેના અમલીકરણની પદ્ધતિ પર રહેલો છે. કાયદો એવો હોવો જોઈએ જે સુરક્ષા તો આપે, પણ વિકાસ અને સ્વતંત્રતાના માર્ગમાં અવરોધ ન બને. વહીવટી તંત્રએ મંજૂરીની આ પ્રક્રિયાને ડિજિટલ અને ઝડપી બનાવવી જોઈએ જેથી સામાન્ય માણસને હાલાકી ન ભોગવવી પડે. લોકશાહીમાં કાયદાનો હેતુ ’નિયંત્રણ’ કરતા ’રક્ષણ’ નો વધુ હોવો જોઈએ. જો સરકાર આ કાયદા દ્વારા મળતી સત્તાનો ઉપયોગ પૂર્વગ્રહ વગર અને માત્ર સામાજિક હિતમાં કરશે, તો જ આ ‘નિર્દિષ્ટ વિસ્તારો’ ખરા અર્થમાં સુરક્ષિત અને સુમેળભર્યા સહઅસ્તિત્વના કેન્દ્રો બની રહેશે. અંતે તો, કાયદો એ જ શ્રેષ્ઠ છે જે સમાજના છેલ્લા માણસને ન્યાયની અનુભૂતિ કરાવે અને સામાજિક સમતુલાને ખલેલ પહોંચાડ્યા વગર પ્રગતિનો માર્ગ મોકળો કરે.
નરેન્દ્ર જોષી
