તંત્રીની કલમે….
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે ૬.૭ ટકાનો વિકાસદર આશાવાદ જગાવે છે. રેપો રેટ ૫.૨૫ ટકા પર સ્થિર રાખીને ભારતીય રિઝર્વ બેંકે પણ વિકાસ અને મોંઘવારી વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો સંદેશ આપ્યો છે. શેરબજાર, ઉદ્યોગ અને રોકાણકારો માટે આ આંકડા આશ્વાસક હોઈ શકે છે. પરંતુ દેશના સામાન્ય પરિવારમાં એક સવાલ હજુ યથાવત્ છે—જો અર્થવ્યવસ્થા આટલી ઝડપથી વધી રહી છે, તો રસોડાના બજેટમાં રાહત કેમ દેખાતી નથી?
આ સવાલ માત્ર ભાવવધારાનો નથી; તે વિકાસની ગુણવત્તા અને તેના લાભના વિતરણનો પણ છે.
વાસ્તવિકતા એ છે કે આર્થિક વૃદ્ધિ અને સામાન્ય નાગરિકની ખરીદશક્તિ એક જ ગતિએ વધતી નથી. કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન વધે ત્યારે દેશ વધુ માલ અને સેવાઓનું ઉત્પાદન કરે છે, રોકાણ વધે છે અને સરકારની આવકમાં વધારો થાય છે. પરંતુ જો તે વૃદ્ધિ સાથે રોજગાર, વેતન અને ઘરેલુ આવકમાં પૂરતો વધારો ન થાય તો સામાન્ય પરિવારે વિકાસનો લાભ અનુભવવો મુશ્કેલ બને છે.
આજે સૌથી મોટો પડકાર ખાદ્ય મોંઘવારીનો છે. શાકભાજી, દૂધ, કઠોળ, અનાજ, રસોઈ માટેની જરૂરી ચીજવસ્તુઓ અને દૈનિક વપરાશની વસ્તુઓના ભાવમાં થોડો પણ વધારો મધ્યમવર્ગ અને નીચી આવક ધરાવતા પરિવારોના બજેટને સીધી અસર કરે છે. આ પરિવારોની આવકનો મોટો હિસ્સો ખોરાક અને આવશ્યક સેવાઓ પાછળ જાય છે. તેથી સત્તાવાર મોંઘવારીનો દર નીચો હોવા છતાં વ્યક્તિગત અનુભવની મોંઘવારી ઘણી વધારે લાગી શકે છે.
અહીં ચોમાસાની અનિશ્ચિતતા પણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. વરસાદનો સમય, વિસ્તાર અને પ્રમાણ કૃષિ ઉત્પાદન નક્કી કરે છે. ક્યાંક અતિવૃષ્ટિ અને ક્યાંક ઓછો વરસાદ હોય તો પુરવઠાની સાંકળ ખોરવાય છે. ઉત્પાદન ઘટે તો ભાવ વધે છે અને તેનો ભાર અંતે ગ્રાહક સુધી પહોંચે છે. એટલે મોંઘવારીને માત્ર વ્યાજદરથી નિયંત્રિત કરી શકાય નહીં.
અહીં જ રેપો રેટની મર્યાદા સ્પષ્ટ થાય છે. આરબીઆઈ વ્યાજદર દ્વારા નાણાંની માંગ, ઋણપ્રવાહ અને મોંઘવારી પર અસર કરી શકે છે. પરંતુ વરસાદ ઓછો પડે, શાકભાજીનું ઉત્પાદન ઘટે અથવા વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થાય ત્યારે વ્યાજદર ઘટાડવાથી તરત જ ખાદ્યપદાર્થો સસ્તા થઈ જતા નથી. એટલે પુરવઠા આધારિત મોંઘવારી સામે સરકારની ભૂમિકા એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
સરકાર માટે હવે પડકાર દ્વિગુણો છે—વિકાસને જાળવી રાખવો અને જીવનજરૂરિયાતોની કિંમત નિયંત્રણમાં રાખવી. કૃષિ પુરવઠાની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી, સંગ્રહક્ષમતા વધારવી, કોલ્ડ ચેઇનનું વિસ્તરણ કરવું, બગાડ ઘટાડવો અને ખેડૂતોને બજાર સાથે સીધા જોડવા જેવી બાબતોમાં ઝડપી પગલાં જરૂરી છે. માત્ર ભાવ વધ્યા પછી બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરવો પૂરતો નથી; પુરવઠાની સમસ્યાનું મૂળ કારણ દૂર કરવું પડશે.
બીજી તરફ, ૬.૭ ટકાનો વિકાસદર પોતે જ નકારાત્મક બાબત નથી—તેનાથી વિપરીત, તે ભારતની આર્થિક ક્ષમતાનો મજબૂત સંકેત છે. જો આ વૃદ્ધિ રોકાણ, ઉત્પાદન, રોજગાર અને વેતનવૃદ્ધિમાં પરિવર્તિત થાય તો તે લાંબા ગાળે સામાન્ય પરિવારોની ખરીદશક્તિ વધારી શકે છે. ભારતે વિકાસને રોકવાનો નહીં, પરંતુ તેને વધુ રોજગારલક્ષી અને આવકલક્ષી બનાવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
મોંઘવારીનો સૌથી મોટો ભોગ ગરીબ અને નીચલા મધ્યમવર્ગને બને છે. સમૃદ્ધ પરિવાર માટે ખાદ્યપદાર્થોમાં દસ ટકા વધારો અસુવિધા હોઈ શકે, પરંતુ ઓછી આવક ધરાવતા પરિવાર માટે એ જ વધારો શિક્ષણ, આરોગ્ય કે અન્ય જરૂરી ખર્ચમાં કાપ મૂકવાની ફરજ પેદા કરી શકે છે. તેથી મોંઘવારી સામેની લડાઈ માત્ર આર્થિક સ્થિરતાની નહીં, પરંતુ સામાજિક ન્યાયની પણ લડાઈ છે.
આ સંદર્ભમાં આરબીઆઈનું સાવચેત વલણ યોગ્ય છે, પરંતુ તેની સાથે સરકારની પુરવઠા વ્યવસ્થા પણ એટલી જ સક્રિય હોવી જોઈએ. સસ્તા ધિરાણથી ઉદ્યોગને ગતિ મળશે, પરંતુ રસોડું સસ્તું કરવા માટે ઉત્પાદનથી બજાર સુધીની આખી સાંકળ કાર્યક્ષમ બનાવવી પડશે.
ભારત આજે વિકાસના મહત્વના તબક્કે છે. ૬.૭ ટકાનો વિકાસદર દેશની શક્તિ બતાવે છે, જ્યારે થાળીમાં વધતી કિંમત આપણને યાદ અપાવે છે કે વિકાસનો અંતિમ માપદંડ માત્ર જીડીપી નથી. વિકાસ ત્યારે સફળ ગણાય જ્યારે તેનો લાભ રોજગાર, આવક અને સસ્તી જીવનજરૂરિયાતોના રૂપમાં સામાન્ય નાગરિકના જીવનમાં દેખાય.
સરકાર અને આરબીઆઈ સામે હવે સાચો પડકાર એ નથી કે ભારત કેટલા ટકા વધ્યું; પડકાર એ છે કે ભારતની વૃદ્ધિ સામાન્ય માણસના ઘરનું બજેટ કેટલું મજબૂત બનાવે છે. આર્થિક વૃદ્ધિના આંકડા ખુશી આપી શકે છે, પરંતુ દેશની સાચી સમૃદ્ધિ ત્યારે જ કહેવાય જ્યારે વિકાસનો સ્વાદ માત્ર આંકડામાં નહીં, સામાન્ય માણસની થાળીમાં પણ અનુભવાય.
નરેન્દ્ર જોષી
