તંત્રીની કલમે….
વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ઉથલપાથલની અસરો હંમેશા સરહદો ઓળંગીને વિકાસશીલ દેશોના ઉંબરા સુધી પહોંચતી હોય છે, અને હાલમાં ક્રૂડ ઓઇલ એટલે કે કાચા તેલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવોમાં આવેલો અચાનક ઉછાળો આ હકીકતની પુષ્ટિ કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવો પ્રતિ બેરલ નવી ઊંચાઈ વટાવી રહ્યા છે, જેના કારણે ભારતીય અર્થતંત્ર અને સામાન્ય નાગરિકના ખિસ્સા પર સંકટના વાદળો ઘેરાયા છે. ભારત પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો અને ક્રૂડ ઓઇલની વપરાશના ૮૦% થી વધુ ભાગની પૂર્તિ આયાત દ્વારા કરે છે, તેથી વૈશ્વિક બજારમાં થતી મામૂલી હલચલ પણ દેશના અર્થતંત્રના તમામ સમીકરણો બદલી નાખવા માટે પૂરતી છે. આ પરિસ્થિતિ માત્ર આર્થિક આંકડાઓ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની સીધી અસર દેશના આર્થિક વિકાસ દર, રાજકોષીય ખાધ અને બજારમાં વધતી મોંઘવારી પર જોવા મળી રહી છે.
વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવો આસમાને પહોંચવા પાછળ કેટલાક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિબળો જવાબદાર છે. પ્રથમ અને સૌથી મુખ્ય કારણ પશ્ચિમ એશિયા અને મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાં સતત વધી રહેલો ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ છે. તેલ ઉત્પાદક મુખ્ય દેશો વચ્ચેના સંઘર્ષો અને નિકાસના મહત્વના દરિયાઈ માર્ગો પર સુરક્ષાના જોખમોને કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ ગઈ છે. બીજું મોટું કારણ તેલ ઉત્પાદક દેશોના સંગઠન ઓપેક પ્લસ દ્વારા ક્રૂડ ઓઇલના ઉત્પાદનમાં કરવામાં આવેલો વ્યવસ્થિત કાપ છે. આ દેશો પોતાના આર્થિક હિતોના રક્ષણ માટે બજારમાં કૃત્રિમ અછત ઊભી કરીને ભાવો ઊંચા રાખી રહ્યા છે. આ સિવાય, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અમેરિકી ડોલરનું સતત મજબૂત થવું પણ ક્રૂડ તેલને મોંઘું બનાવી રહ્યું છે, કારણ કે આંતરરાષ્ટ્રીય તેલનો વેપાર ડોલરમાં થાય છે. પરિણામે, સપ્લાય અને ડિમાન્ડ વચ્ચેની આ અસમતુલાએ વૈશ્વિક સ્તરે ઉર્જા સંકટને વધુ ઘેરું બનાવ્યું છે.
આ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં ભારતની વર્તમાન સ્થિતિ અત્યંત નાજુક અને પડકારજનક બની ગઈ છે. ભારત જેવા વિશાળ લોકશાહી અને વિકાસશીલ દેશ માટે મોંઘું ક્રૂડ ઓઇલ એક બહુમુખી આર્થિક આપત્તિ સમાન છે. જ્યારે દેશ વધુ કિંમતે તેલની આયાત કરે છે, ત્યારે દેશની ચાલુ ખાતાની ખાધ ચિંતાજનક સ્તરે વધી જાય છે અને વૈશ્વિક બજારમાં ભારતીય રૂપિયાનું મૂલ્ય નબળું પડે છે. કાચા તેલના ભાવ વધતાની સાથે જ દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધારવાનું દબાણ ઊભું થાય છે. ડીઝલના ભાવ વધવાથી દેશમાં માલસામાનની હેરફેરનો પરિવહન ખર્ચ સીધો વધી જાય છે, જે આખરે શાકભાજી, અનાજ, દૂધ અને અન્ય રોજિંદી જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓની મોંઘવારીમાં પરિણમે છે. સામાન્ય માણસ જે ઓલરેડી આર્થિક દબાણ હેઠળ જીવી રહ્યો છે, તેના ઘરનું બજેટ સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જાય છે. આ સ્થિતિ દેશના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન ખર્ચને પણ વધારે છે, જેનાથી વૈશ્વિક બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનોની સ્પર્ધાત્મકતા ઘટે છે.
આ જટિલ આર્થિક કટોકટીમાંથી બહાર નીકળવા અને ભારતીય અર્થતંત્રને સ્થિર રાખવા માટે સરકારે ટૂંકા ગાળાના અને લાંબા ગાળાના વ્યાપક ઉકેલો પર તાત્કાલિક કામ કરવું પડશે. સૌ પ્રથમ, ટૂંકા ગાળાની રાહત તરીકે, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ પરસ્પર તાલમેલ સાધીને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો પરના ટેક્સ અને વેટ માળખામાં આંશિક ઘટાડો કરવો જોઈએ, જેથી મોંઘવારીનો સીધો માર સામાન્ય જનતા પર ન પડે. બીજું, ભારતે પોતાના ઉર્જા આયાતના સ્ત્રોતોનું વૈવિધ્યકરણ કરવું પડશે અને માત્ર મધ્ય-પૂર્વના દેશો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે અન્ય વૈકલ્પિક દેશો પાસેથી ડિસ્કાઉન્ટ ભાવે ક્રૂડ ઓઇલ મેળવવા માટે રાજદ્વારી પ્રયાસો તેજ કરવા પડશે. આ ઉપરાંત, સ્થાનિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસના સંશોધન તેમજ ઉત્પાદનને વેગ આપવા માટે નીતિગત સુધારા કરવા અનિવાર્ય છે.
લાંબા ગાળાના કાયમી ઉકેલ તરીકે, ભારતે પરંપરાગત અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની પોતાની નિર્ભરતા ઝડપથી ઘટાડવી પડશે. ઇલેક્ટ્રિક વાહનોના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવું, જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવી અને ઇંધણમાં ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગની પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી બનાવવી એ સમયની માંગ છે. દેશમાં સૌર ઉર્જા, પવન ઉર્જા અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન જેવા નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોતોના માળખાકીય વિકાસમાં રોકાણ વધારવું પડશે. વૈશ્વિક બજારની આ કટોકટી ભારત માટે એક ચેતવણીની ઘંટડી પણ છે અને ઉર્જા ક્ષેત્રે સ્વનિર્ભર બનવાની એક મોટી તક પણ છે. જો સરકાર અને નીતિઘડવૈયાઓ અત્યારે યોગ્ય અને મજબૂત આર્થિક પગલાં નહીં ભરે, તો આ વૈશ્વિક તેલ સંકટ ભારતના આર્થિક વિકાસની ગતિને લાંબા સમય સુધી રૂંધી નાખશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
નરેન્દ્ર જોષી
