તંત્રીની કલમે….
વૈશ્વિક અર્થતંત્રના પૈડાં તેલ પર ફરે છે અને જ્યારે પણ પશ્ચિમ એશિયાના રણ પ્રદેશોમાં ભૌગોલિક રાજકીય હલચલ થાય છે, ત્યારે તેની સીધી અસર ભારતના રસોડાથી લઈને શેરબજાર સુધી જોવા મળે છે. હાલમાં જ સંયુક્ત આરબ અમીરાત એટલે કે યુએઈ દ્વારા ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ ધ પેટ્રોલિયમ એક્સપોર્ટિંગ કન્ટ્રીઝ (ઓપેક) છોડવાની જે જાહેરાત કરવામાં આવી છે, તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં એક નવો વળાંક લાવી દીધો છે. આ ઘટનાક્રમ માત્ર એક સંસ્થાકીય ફેરફાર નથી, પરંતુ તે તેલના ભાવ નિર્ધારણની શક્તિમાં આવનારા મોટા પરિવર્તનની પૂર્વસંધ્યા છે. ભારત જેવા વિશાળ ઉર્જા વપરાશકર્તા દેશ માટે આ સમાચાર આશા અને પડકાર બંને લઈને આવ્યા છે.
યુએઈનું આ પગલું ઓપેક સંગઠનની વર્ષો જૂની એકાધિકારશાહી સામે મોટો ફટકો છે. અત્યાર સુધી સાઉદી અરેબિયાના નેતૃત્વ હેઠળ ઓપેક દેશો તેલના ઉત્પાદનમાં કાપ મૂકીને ભાવને કૃત્રિમ રીતે ઊંચા રાખવાની નીતિ અપનાવતા આવ્યા છે. યુએઈ હવે પોતાની તેલ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા માંગે છે અને તેને ઓપેકના નિયંત્રણો નડતરરૂપ બની રહ્યા હતા. જો યુએઈ મુક્ત રીતે વધુ તેલ બજારમાં ઠાલવે, તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે. ભારત માટે આ એક સુવર્ણ તક સમાન છે કારણ કે ભારત તેની જરૂરિયાતનું ૮૫% તેલ આયાત કરે છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલ સસ્તું થાય, તો ભારતની ચાલુ ખાતાની ખાધમાં ઘટાડો થશે અને સ્થાનિક બજારમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ઘટવાની પ્રબળ શક્યતા સેવાઈ રહી છે.
જોકે, આ તેલ રાજનીતિના સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. આ હલચલ વચ્ચે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાની ભીતિએ વૈશ્વિક તેલ સુરક્ષા પર ખતરાના વાદળો ઘેર્યા છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ વિશ્વનો સૌથી મહત્વનો તેલ માર્ગ છે, જ્યાંથી દરરોજ લાખો બેરલ તેલ પસાર થાય છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધતો તણાવ જો આ માર્ગને અવરોધે, તો સસ્તું તેલ હોવા છતાં તેનો પુરવઠો ખોરવાઈ શકે છે. ભારત માટે આ ચિંતાનો વિષય છે કારણ કે આપણી તેલ સુરક્ષા આ સમુદ્રી માર્ગ પર નિર્ભર છે. પાકિસ્તાન જેવા દેશો માટે, જેઓ આર્થિક રીતે પહેલેથી જ પાયમાલ છે અને ઉર્જા સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે, તેમના માટે યુએઈનું ઓપેક છોડવું અને બદલાતી રાજનીતિ એક મોટો ઝટકો છે. પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા ઉચ્ચ ફુગાવા અને તેલની મોંઘી આયાતના બોજ હેઠળ દબાયેલી છે, ત્યારે આવી અસ્થિરતા તેમના માટે અસ્તિત્વનું સંકટ ઊભું કરી શકે છે.
ભારતની આર્થિક સુરક્ષાની વાત કરીએ તો, સરકાર હવે વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર વધારવા પર ભાર મૂકી રહી છે. જ્યારે પણ વૈશ્વિક બજારમાં કિંમતો નીચી આવે ત્યારે ભારત વધુ તેલ ખરીદીને પોતાના ભૂગર્ભ ભંડારો ભરી લે છે જેથી મુશ્કેલ સમયમાં કામ આવે. યુએઈ સાથે ભારતના દ્વિપક્ષીય સંબંધો અત્યંત મજબૂત છે, જે ઓપેકના સમૂહ હિતોથી ઉપર જઈને ભારતને રાહત અપાવી શકે છે. ભારતની આર્થિક સુરક્ષા માત્ર સસ્તા તેલ પર જ નહીં, પરંતુ પુરવઠાની સાતત્યતા પર પણ નિર્ભર છે. તેલના ઘટતા ભાવ ફુગાવાને અંકુશમાં રાખવામાં મદદ કરશે, જે અંતે સામાન્ય માણસના ખિસ્સાને રાહત આપશે અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન ખર્ચમાં પણ ઘટાડો કરશે.
વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ચાલી રહેલી આ ખેંચતાણ ભારત માટે એક વ્યૂહાત્મક તક છે. યુએઈની જાહેરાતથી તેલ બજારમાં સ્પર્ધા વધશે અને તેલ ઉત્પાદક દેશોની મનમાની ઓછી થશે. ભારત સરકારે આ બદલાતી સ્થિતિનો લાભ લઈને ઉર્જા સુરક્ષાના નવા સમીકરણો રચવા જોઈએ. એક બાજુ સસ્તું ઈંધણ મેળવવાની આશા છે અને બીજી બાજુ સમુદ્રી માર્ગોની સુરક્ષાનો પડકાર છે. આ બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવીને ભારત પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ શકે છે. આવનારો સમય એ નક્કી કરશે કે આ તેલ રાજનીતિના જંગમાં ભારત પોતાની આર્થિક સુરક્ષાને કેટલી મજબૂતીથી જાળવી રાખે છે, પરંતુ અત્યારે તો વૈશ્વિક હલચલ ભારત માટે સસ્તા ઈંધણના સંકેતો આપી રહી છે.
નરેન્દ્ર જોષી
