તંત્રીની કલમે….
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને અર્થતંત્ર હાલમાં એક અત્યંત નાજુક અને સંવેદનશીલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. યુએસ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા જતા તણાવે માત્ર પશ્ચિમ એશિયાને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના શેરબજારો અને ઊર્જા બજારને હચમચાવી દીધું છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં સર્જાયેલી બ્લોકેડની સ્થિતિએ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર મોટું પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મૂકી દીધું છે. ભારત જેવા દેશ માટે, જે તેની ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતના ૮૦ ટકાથી વધુ આયાત કરે છે, આ સ્થિતિ ’સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ’ સમાન છે. આજના આ સંપાદકીયમાં આપણે આ યુદ્ધની જ્વાળાઓની ભારતીય અર્થતંત્ર પરની અસર અને તેના સંભવિત ઉકેલો વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.
વર્તમાન પરિસ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરીએ તો જણાશે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં થયેલો આકસ્મિક ઉછાળો ભારતની આર્થિક ગણતરીઓ ઉંધી પાડી શકે તેમ છે. જ્યારે પણ તેલના ભાવ વધે છે, ત્યારે ભારતની ચાલુ ખાતાની ખાધમાં સીધો વધારો થાય છે. આયાત બિલ વધવાને કારણે ડોલરની માંગ વધે છે અને પરિણામે રૂપિયાનું મૂલ્ય ઘટવા લાગે છે. હાલમાં રૂપિયો ડોલર સામે દબાણ હેઠળ છે, જે મોંઘવારી વધારવા માટેનું મુખ્ય કારણ બની શકે છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધવાથી માત્ર પરિવહન જ નહીં, પરંતુ જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં પણ વધારો થાય છે, જે છેવટે સામાન્ય નાગરિકના ખિસ્સા પર બોજ વધારે છે.
શેરબજાર પરની અસર વિશે વાત કરીએ તો, વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (એફઆઈઆઈ) અનિશ્ચિતતાના સમયે ઉભરતા બજારોમાંથી નાણાં પાછા ખેંચીને સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાનો જેવા કે સોનું અથવા યુએસ ડોલર તરફ વળે છે. ૨૮ એપ્રિલથી ૨ મે, ૨૦૨૬ દરમિયાન ભારતીય શેરબજારમાં જોવા મળેલી અસ્થિરતા આ જ ભયનું પરિણામ હતી. બીએસઈ સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી ૫૦ માં જોવા મળેલો ઘટાડો રોકાણકારોની ચિંતા દર્શાવે છે. ખાસ કરીને ઉડ્ડયન, પેઇન્ટ્સ અને ટાયર જેવા ક્ષેત્રો જે સીધા ક્રૂડ ઓઈલ સાથે જોડાયેલા છે, તેમના નફા પર આ કાચા માલના વધતા ભાવની નકારાત્મક અસર પડી રહી છે.
જોકે, દરેક કટોકટી પોતાની સાથે તકો પણ લાવે છે. ભારત સરકારે અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ આ સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે કેટલાક વ્યૂહાત્મક પગલાં લેવા અનિવાર્ય છે. પ્રથમ ઉકેલ એ છે કે આપણે આપણી ઊર્જા આયાતના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય લાવવું જોઈએ. માત્ર પશ્ચિમ એશિયા પર નિર્ભર રહેવાને બદલે રશિયા અથવા અન્ય આફ્રિકન દેશો સાથે લાંબા ગાળાના કરારો મજબૂત કરવા જોઈએ. બીજું, રૂપિયાની રક્ષા કરવા માટે રિઝર્વ બેંકે તેના વિદેશી મુદ્રા ભંડારનો ઉપયોગ કરીને બજારમાં ડોલરની તરલતા જાળવી રાખવી પડશે જેથી રૂપિયાના મૂલ્યમાં મોટો ઘટાડો અટકાવી શકાય.
ઉપરાંત, ભારત માટે હવે રિન્યુએબલ એનર્જી એટલે કે સૌર ઊર્જા અને ગ્રીન હાઈડ્રોજન તરફ ઝડપથી વળવાનો આ યોગ્ય સમય છે. ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (ઈવી) ને પ્રોત્સાહન આપીને આપણે તેલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકીએ છીએ. સ્થાનિક સ્તરે તેલના ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહનો આપવા જોઈએ જેથી આયાત પરનો બોજ ઓછો થઈ શકે. નીતિ આયોગના અહેવાલો મુજબ, જો ભારતના સ્માર્ટ શહેરો અને ઔદ્યોગિક હબ્સમાં ઊર્જા કાર્યક્ષમતા વધારવામાં આવે, તો આપણે વૈશ્વિક આંચકાઓ સામે વધુ મજબૂત બની શકીએ છીએ.
વૈશ્વિક યુદ્ધની જ્વાળાઓ ચોક્કસપણે ભારતીય અર્થતંત્ર સામે પડકારો લાવી છે, પરંતુ આપણી પાસે આર્થિક પાયાના સિદ્ધાંતો મજબૂત છે. જટીલ ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિમાં સમજદારીપૂર્વકની નાણાકીય નીતિ અને વ્યૂહાત્મક આયોજન જ ભારતને આ મુશ્કેલ સમયમાંથી બહાર લાવી શકે છે. શેરબજારના રોકાણકારોએ પણ ગભરાવાને બદલે લાંબા ગાળાના દ્રષ્ટિકોણ સાથે ડિજિટલ અર્થતંત્ર અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ જે આવનારા સમયમાં ભારતની વૃદ્ધિના એન્જિન બનશે. ભારતની આર્થિક ક્ષમતા એવી છે કે તે આ વૈશ્વિક અસ્થિરતાની વચ્ચે પણ પોતાનો માર્ગ શોધી લેશે.
નરેન્દ્ર જોષી
