નરેન્દ્ર જોષી
ભારતીય લોકશાહીનું સર્વોચ્ચ મંદિર ગણાતી સંસદ અત્યારે તંદુરસ્ત ચર્ચાઓ અને રાષ્ટ્રહિતના નિર્ણયો લેવાને બદલે સતત ગતિરોધ, હોબાળા અને અવિરત અવરોધોનું કેન્દ્ર બની ગઈ હોય તેવું પ્રતીત થઈ રહ્યું છે. તાજેતરમાં સંસદના સત્રો દરમિયાન જે પ્રકારના દ્રશ્યો જોવા મળ્યા છે તે દેશના દરેક જાગૃત નાગરિક માટે ચિંતાનો વિષય છે. ખાસ કરીને ગઈકાલની ઘટના જ્યારે દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી લોકસભામાં રાષ્ટ્રપતિના અભિભાષણ પર પોતાનો જવાબ આપવા માટે પણ સંબોધન કરી શક્યા નહીં, તે સંસદીય ઇતિહાસની એક અત્યંત ગંભીર અને દુર્ભાગ્યપૂર્ણ ક્ષણ ગણી શકાય. લોકશાહીમાં વિરોધ પક્ષની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વની અને અનિવાર્ય હોય છે, પરંતુ જ્યારે આ વિરોધ વૈચારિક ચર્ચાને બદલે માત્ર અને માત્ર ગૃહની કાર્યવાહીને ઠપ કરવાના હેતુથી કરવામાં આવે, ત્યારે તેની સીધી અસર દેશના વહીવટ, અર્થતંત્ર અને સામાન્ય જનતાના વિશ્વાસ પર પડતી હોય છે.
ગઈકાલે લોકસભામાં જે પ્રકારે વિરોધ પક્ષો અને ખાસ કરીને કોંગ્રેસ સહિતના અન્ય પક્ષોના સાંસદોએ વડાપ્રધાનના ભાષણ દરમિયાન અડચણો ઊભી કરી અને સૂત્રોચ્ચાર દ્વારા ગૃહને ગજવી મૂક્યું, તેનાથી સંસદીય શિષ્ટાચારની સીમાઓ ઓળંગાઈ હોય તેવું જણાય છે. લોકશાહીમાં દરેક પક્ષને પોતાની વાત રજૂ કરવાનો અને સરકારની નીતિઓની ટીકા કરવાનો પૂરેપૂરો અધિકાર છે, પરંતુ આ અધિકારનો ઉપયોગ ગૃહની ગરિમા જાળવીને થવો જોઈએ. વડાપ્રધાન જ્યારે ગૃહને સંબોધિત કરતા હોય ત્યારે તેમને સાંભળવા અને ત્યારબાદ તર્કબદ્ધ રીતે તેમનો વિરોધ કરવો તે સંસદીય પરંપરા રહી છે. પરંતુ ગઈકાલે જે રીતે પ્લેકાડ્ર્સ બતાવીને અને સતત ઘોંઘાટ કરીને વડાપ્રધાનને બોલતા અટકાવવામાં આવ્યા, તેનાથી એવો સંદેશ જાય છે કે વિરોધ પક્ષ હવે સંવાદમાં નહીં પણ માત્ર ગતિરોધમાં માને છે. સ્પીકર દ્વારા વારંવાર કરવામાં આવેલી વિનંતીઓ છતાં જ્યારે સભ્યો શાંત ન થાય ત્યારે તે સંસદીય શિસ્તનું દેખીતું ઉલ્લંઘન છે.
સંસદની કાર્યવાહીમાં આ પ્રકારે વારંવાર પડતા વિક્ષેપની અસર બહુ દૂરગામી અને નકારાત્મક હોય છે. સૌથી પહેલા તો સરકારી કામકાજમાં ભારે વિલંબ થાય છે. સંસદનું મુખ્ય કાર્ય દેશ માટે કાયદા ઘડવાનું અને મહત્વની નીતિઓ પર મંજૂરી આપવાનું છે. જ્યારે ગૃહ ચાલતું નથી ત્યારે અનેક મહત્વના બિલો અને આર્થિક સુધારાઓ અધ્ધરતાલ લટકી પડે છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૬ના આ તબક્કે જ્યારે ભારત વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક મહાસત્તા બનવા તરફ જઈ રહ્યું છે, ત્યારે નીતિવિષયક વિલંબ દેશના વિકાસની ગતિને ધીમી પાડી શકે છે. બીજું અને સૌથી મહત્વનું પાસું આર્થિક નુકસાનનું છે. સંસદ ચલાવવાનો ખર્ચ પ્રતિ મિનિટ લાખોમાં હોય છે, જે સીધો જ દેશના કરદાતાઓના ખિસ્સામાંથી આવે છે. જ્યારે આખો દિવસ હોબાળામાં વ્યર્થ જાય છે ત્યારે રૂ કરોડોનો ધૂમાડો થાય છે. આ એવા નાણાં છે જેનો ઉપયોગ શિક્ષણ, આરોગ્ય કે ગ્રામીણ વિકાસ માટે થઈ શક્યો હોત.
ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો, ભારતીય સંસદ એક સમયે એવા ગહન સંવાદો અને વૈચારિક સંઘર્ષો માટે જાણીતી હતી જ્યાં પક્ષ-વિપક્ષના નેતાઓ કલાકો સુધી દલીલો કરતા છતાં એકબીજાનું સન્માન જાળવતા. પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના સમયમાં વિરોધ પક્ષના નેતાઓ આક્રમક હોવા છતાં ગૃહની શિસ્ત ક્યારેય તોડતા નહોતા. અટલ બિહારી વાજપેયી જેવા નેતાઓ જ્યારે વિરોધ પક્ષમાં હતા ત્યારે તેમના વક્તવ્યોમાં વિરોધની સાથે તર્ક અને મર્યાદાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ જોવા મળતું. જોકે, ૧૯૮૦ અને ૯૦ના દાયકા બાદ સંસદમાં હોબાળાનું પ્રમાણ વધતું ગયું. યુપીએ શાસન દરમિયાન ૨જી સ્પેક્ટ્રમ અને કોલસા કૌભાંડ વખતે ભાજપ દ્વારા કરવામાં આવેલ સંસદીય ગતિરોધ પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો. પરંતુ વર્તમાન સમયમાં જે રીતે વડાપ્રધાનને સંબોધન કરતા અટકાવવા અથવા વેલમાં ધસી આવવું તે એક કાયમી પેટર્ન બની રહી છે, જે ભૂતકાળની તંદુરસ્ત સંસદીય પ્રણાલી કરતા ઘણી અલગ અને ચિંતાજનક છે.
આ સમસ્યાનો અંતિમ ઉકેલ શું હોઈ શકે તે અંગે વિચારવું હવે અનિવાર્ય બન્યું છે. લોકશાહીના સુચારુ સંચાલન માટે માત્ર કાયદાઓ પૂરતા નથી, પરંતુ સંસદીય શિષ્ટાચાર અને નૈતિક જવાબદારીઓનું પાલન પણ એટલું જ અનિવાર્ય છે. સૌથી પહેલો અને મહત્વનો ઉકેલ એ છે કે સંસદના નિયમોનું કડક અમલીકરણ કરવામાં આવે. સ્પીકર અને અધ્યક્ષ પાસે જે સત્તાઓ છે તેનો ઉપયોગ કરીને વારંવાર ગૃહમાં ખલેલ પહોંચાડનારા સભ્યો સામે શિસ્તભંગના પગલાં લેવા જોઈએ જેથી અન્ય સભ્યોને પણ એક કડક સંદેશ મળે કે ગૃહની ગરિમા સાથે બાંધછોડ કરવામાં આવશે નહીં. ૧૯૮૯માં ૬૩ સાંસદોને એકસાથે સસ્પેન્ડ કરવાની ઘટના જેવો કડક નિર્ણય ઐતિહાસિક રીતે લેવાયો હતો, જે સૂચવે છે કે ગરિમા જાળવવા માટે નિયમોનું પાલન જરૂરી છે. જોકે, માત્ર સજા એ ઉકેલ નથી; લોકશાહીમાં સંવાદ જ શ્રેષ્ઠ માધ્યમ છે. સરકાર અને વિરોધ પક્ષો વચ્ચે એક એવું મજબૂત સંકલન હોવું જોઈએ જેમાં વિરોધ પક્ષને ખાતરી મળે કે તેમના પ્રશ્નોને ગંભીરતાથી સાંભળવામાં આવશે અને સરકારને ખાતરી મળે કે ગૃહની કાર્યવાહીમાં અવરોધ ઊભો કરવામાં આવશે નહીં.
બીજો એક વ્યવહારુ ઉકેલ એ હોઈ શકે કે બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટની જેમ ભારતમાં પણ ’ઓપોઝિશન ડે’ અથવા વિરોધ પક્ષ માટે ચોક્કસ દિવસો ફાળવવામાં આવે, જેમાં માત્ર વિરોધ પક્ષ દ્વારા નક્કી કરાયેલા મુદ્દાઓ પર જ ચર્ચા થાય. આનાથી વિરોધ પક્ષને એવું લાગશે નહીં કે તેમનો અવાજ દબાવવામાં આવી રહ્યો છે. વધુમાં, સંસદીય સમિતિઓની ભૂમિકાને વધુ સક્રિય બનાવવી જોઈએ. મોટાભાગની ગહન ચર્ચાઓ અને કાયદાકીય પાસાંઓની સમીક્ષા આ સમિતિઓમાં થતી હોય છે, જ્યાં પક્ષપાતી રાજકારણ ઓછું હોય છે. જો મહત્વના બિલોને ફરજિયાતપણે આ સમિતિઓ પાસે મોકલવામાં આવે તો ગૃહમાં થતો હોબાળો ઘટી શકે છે કારણ કે ત્યાં દરેક પક્ષને પોતાની વાત રજૂ કરવાની પૂરતી તક મળતી હોય છે.
આ ઉપરાંત, જનતાની જાગૃતિ પણ આમાં મોટો ભાગ ભજવી શકે છે. જ્યારે મતદારો પોતાના પ્રતિનિધિઓ પાસે સંસદમાં કરેલા કામનો હિસાબ માંગશે અને હોબાળાને કારણે વેડફાતા નાણાં સામે વિરોધ નોંધાવશે, ત્યારે રાજકીય પક્ષો પર આપોઆપ દબાણ આવશે. ટેકનોલોજીના આ યુગમાં સંસદની કાર્યવાહીનું જીવંત પ્રસારણ થાય છે, ત્યારે જનતા જોઈ રહી છે કે કોણ ખરેખર લોકહિતની વાત કરે છે અને કોણ માત્ર હોબાળો. અંતે, સંસદીય ગતિરોધ તોડવાનો સૌથી મોટો ઉકેલ ’આત્મમંથન’ છે. દરેક સાંસદે એ સમજવું પડશે કે તેઓ દેશના કરોડો લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તેમની પ્રાથમિકતા રાજકીય દાવપેચ નહીં પણ રાષ્ટ્રહિત હોવી જોઈએ. જો બંને પક્ષો થોડી નરમાશ બતાવે અને દેશના વિકાસને સર્વોપરી ગણે, તો જ સંસદ ફરી એકવાર તંદુરસ્ત ચર્ચાઓનું કેન્દ્ર બની શકશે.
