સૌંદર્ય વિરુદ્ધ સલામતી – ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, ૧૯૪૦, અને સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (સીડીએસસીઓ) કોસ્મેટિક ઇન્જેક્શન દ્વારા ઊભા થતા વધતા સ્વાસ્થ્ય જોખમ પર કડક કાર્યવાહી કરી રહ્યા છે 

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

Email – kishanbhawnani13@gmail.com

ગોંદિયા – સુંદર દેખાવાની ઇચ્છા આજે વૈશ્વિક સ્તરે ઝડપથી વધી રહી છે. ચમકતી ત્વચા, તાત્કાલિક ગોરાપણું, વૃદ્ધત્વ વિરોધી સારવાર, ત્વચાને કડક બનાવવાની અને સર્જરી વિના સુંદરતા માટેની સ્પર્ધાએ કોસ્મેટિક અને સૌંદર્ય ઉદ્યોગને એક વિશાળ બજારમાં પરિવર્તિત કરી દીધો છે. સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર્સ, ઓનલાઇન જાહેરાતો અને “ત્વરિત પરિણામો”નું વચન આપતા કહેવાતા ક્લિનિક્સ લોકોને વધુને વધુ આકર્ષિત કરી રહ્યા છે. પરંતુ આ ચમક અને દમક પાછળ એક ખતરનાક સત્ય છુપાયેલું છે. ઘણા બ્યુટી ક્લિનિક્સ અને ગેરકાયદેસર કેન્દ્રો કોસ્મેટિક ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ ઇન્જેક્શન તરીકે કરી રહ્યા છે, ભલે આ ઉત્પાદનો ફક્ત બાહ્ય ઉપયોગ માટે હોય. ઘણી જગ્યાએ, કહેવાતા ઇન્જેક્શન-આધારિત સૌંદર્ય સારવાર અપ્રશિક્ષિત વ્યક્તિઓ દ્વારા કરવામાં આવી રહી છે, જે લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે. આ વધતા જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત સરકારે હવે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. ભારતની દવા નિયમનકારી સંસ્થા, સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન, એ ૨૧ મે, ૨૦૨૬ ના રોજ એક જાહેર નોટિસ જારી કરી હતી, જેમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી હતી કે કોઈપણ કોસ્મેટિક ઉત્પાદનનો ઉપયોગ ઇન્જેક્શન તરીકે થઈ શકશે નહીં. સંગઠને ચેતવણી આપી હતી કે આમ કરવું કાયદાનું ઉલ્લંઘન માનવામાં આવશે અને ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, ૧૯૪૦ હેઠળ ગુનેગારો સામે કડક કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. હું, એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, ?હારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ સરકારી પગલું ફક્ત નિયમો લાગુ કરવાનો વિષય નથી, પરંતુ લોકોને સ્વાસ્થ્યના જોખમોથી બચાવવા અને સૌંદર્ય ઉદ્યોગમાં વ્યાપક અનિયમિતતાઓને રોકવા માટે એક મોટો હસ્તક્ષેપ છે. ભારતની દવા નિયમનકારી સંસ્થા, સીડીએસસીઓ દ્વારા જારી કરાયેલી નોટિસમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે “કોસ્મેટિક” ઉત્પાદનો ફક્ત બાહ્ય ઉપયોગ માટે છે. તેનો ઉપયોગ ઇન્જેક્શન, ઇન્ફ્યુઝન અથવા અન્ય કોઈપણ નસમાં પ્રક્રિયા દ્વારા કરી શકાતો નથી. કાયદા અનુસાર, સૌંદર્ય પ્રસાધનો ફક્ત ત્વચાની સફાઈ, સુગંધ, સુંદરતા અથવા બાહ્ય દેખાવ વધારવા માટે છે. જો કોઈ ઉત્પાદન શરીરમાં ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવે છે, તો તે પ્રમાણભૂત કોસ્મેટિકની શ્રેણીની બહાર આવે છે અને તેને અલગ તબીબી મંજૂરી અને વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણની જરૂર છે. આ જ કારણ છે કે સીડીએસસીઓ એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોસ્મેટિક ઉત્પાદનોનો ઇન્જેક્શન તરીકે ઉપયોગ કરવો એ નિયમોનું સીધું ઉલ્લંઘન છે.

મિત્રો, જો આપણે આ સંદર્ભમાં ઘડવામાં આવેલા કાયદાને સમજવા માંગીએ છીએ, તો એક એડવોકેટ તરીકે, હું તમને જણાવવા માંગુ છું કે ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, ૧૯૪૦ ની ઘણી કલમો આ કિસ્સામાં કાર્યવાહી માટે લાગુ થઈ શકે છે. કલમ ૧૮ એવા સૌંદર્ય પ્રસાધનોના ઉત્પાદન, વેચાણ, વિતરણ અથવા ઉપયોગને પ્રતિબંધિત કરે છે જે ગુણવત્તાહીન, ગેરમાર્ગે દોરનારા અથવા નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. કલમ ૧૭ સી “ખોટા બ્રાન્ડેડ કોસ્મેટિક્સ” સાથે વ્યવહાર કરે છે, જેમાં ખોટા દાવાઓ, ગેરમાર્ગે દોરનારા લેબલિંગ અથવા ખોટી જાહેરાતવાળા ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. તેવી જ રીતે, કલમ ૨૬ એ કેન્દ્ર સરકારને જાહેર હિતમાં કોઈપણ કોસ્મેટિકના ઉત્પાદન, વેચાણ અથવા ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની સત્તા આપે છે. કલમ ૨૭ એ આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓ માટે સજાની જોગવાઈ કરે છે. જો કોઈ કોસ્મેટિક નકલી અથવા ભેળસેળયુક્ત હોવાનું જણાય, તો વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ષની જેલ અને ઓછામાં ઓછો ૫૦,૦૦૦ રૂપિયા અથવા ઉત્પાદનની કિંમતના ત્રણ ગણો દંડ લાદવામાં આવી શકે છે.

જો કે, જો કોઈ કોસ્મેટિકનો ઉપયોગ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને કરવામાં આવે છે, જેમ કે ઇન્જેક્શન માટે, તો સજા એક વર્ષ સુધીની કેદ, ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા સુધીનો દંડ અથવા બંને છે. જો કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા પ્રતિબંધક આદેશોનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવે છે, તો કલમ ૨૮ બી હેઠળ ગંભીર દંડની જોગવાઈઓ પણ છે. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે સીડીએસસીઓ ની ચેતવણી ફક્ત એડવાઇઝરી નથી, પરંતુ સંપૂર્ણપણે કાનૂની અને સજાપાત્ર બાબત છે.

મિત્રો, જો આપણે સરકારની સૂચનાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો તેની ચિંતા ફક્ત નિયમો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં સંકળાયેલા ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો પણ છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ત્વચાને સફેદ કરવાના ઇન્જેક્શન, ગ્લુટાથિઓન ઇન્જેક્શન, ઇન્સ્ટન્ટ ગ્લો થેરાપી, એન્ટિ-એજિંગ ઇન્જેક્શન અને ફેસ લિફ્ટ ઇન્જેક્શન જેવા શબ્દો સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર વધુને વધુ લોકપ્રિય બન્યા છે. આનો પ્રચાર એ રીતે કરવામાં આવે છે કે વ્યક્તિની ત્વચા મિનિટોમાં સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જશે. ઘણા ક્લિનિક્સ લોકોને આ પ્રક્રિયાઓ વૈજ્ઞાનિક અને સલામત હોવાનો દાવો કરીને લલચાવે છે, છતાં ઘણા કિસ્સાઓમાં, તેમની પાસે પૂરતા તબીબી પુરાવા નથી. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ઘણી જગ્યાએ, અપ્રશિક્ષિત અથવા બિન-તબીબી કર્મચારીઓ આ ઇન્જેક્શન આપી રહ્યા છે. આ ચેપ, એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ, ત્વચાને નુકસાન, ચેતાને નુકસાન, હોર્મોનલ અસંતુલન અને જીવલેણ ગૂંચવણોનું જોખમ ઊભું કરે છે. નિષ્ણાતોના મતે, કોઈપણ ઇન્જેક્શન-આધારિત પ્રક્રિયા શરીરની આંતરિક પ્રણાલીઓને અસર કરે છે. જો પદાર્થની શુદ્ધતા, માત્રા, ઉપયોગની પદ્ધતિ અને તબીબી દેખરેખ યોગ્ય ન હોય, તો તેની ગંભીર આડઅસરો થઈ શકે છે. ખોટી રીતે આપવામાં આવેલા ઇન્જેક્શનથી સેપ્સિસ, કાયમી ત્વચાને નુકસાન, ચહેરાના વિકૃતિકરણ, લીવર અને કિડનીને નુકસાન અને રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં વિક્ષેપ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. આ જ કારણ છે કે મેડિકલ સાયન્સ ફક્ત તાલીમ પામેલા ચિકિત્સકોની દેખરેખ હેઠળ ઇન્જેક્શન પ્રક્રિયાઓને મંજૂરી આપે છે. સરકાર માને છે કે સૌંદર્ય સારવારના નામે લોકોની લાગણીઓ અને અસલામતીઓનો દુરુપયોગ કરવો અને અવૈજ્ઞાનિક સારવાર વેચવી એ ખૂબ જ ખતરનાક વલણ બની ગયું છે. જો આપણે ભારતના ડ્રગ કંટ્રોલર જનરલ દ્વારા જારી કરાયેલી ચેતવણીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો તે એ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે કોઈ પણ કંપની કે વિક્રેતા એવા દાવા કરી શકતા નથી જે ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરે. કોઈ ઉત્પાદનના લેબલ, પેકેજિંગ અથવા જાહેરાતનો પ્રચાર કરવો કે તે રોગ મટાડશે, ત્વચાને કાયમ માટે નિખારશે, અથવા તબીબી સારવાર જેવી જ અસરો પ્રદાન કરશે તે ગેરકાયદેસર માનવામાં આવે છે. સરકારે એ પણ સ્પષ્ટતા કરી છે કે ખોટી જાહેરાતો, અતિશયોક્તિપૂર્ણ દાવાઓ, ખોટી માહિતીવાળા લેબલ અને પ્રતિબંધિત રસાયણોનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર છે. આવા કિસ્સાઓમાં, સંબંધિત કંપની, ક્લિનિક અથવા વિતરક સામે કાર્યવાહી કરી શકાય છે.

મિત્રો, આજના ડિજિટલ યુગમાં, સોશિયલ મીડિયાએ સૌંદર્ય ઉદ્યોગને અભૂતપૂર્વ ગતિ આપી છે. લોકો ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યુબ અને ટૂંકા વિડિઓ પ્લેટફોર્મ પર “પહેલાં અને પછી” ફોટાથી પ્રભાવિત થાય છે. યુવાનો, ખાસ કરીને કિશોરો અને સ્ત્રીઓ, આ જાહેરાતોથી સરળતાથી પ્રભાવિત થાય છે. સેલિબ્રિટી અને ઇન્ફ્લુએન્સર્સ ઘણીવાર આવા ઉત્પાદનોનો પ્રચાર કરે છે, જેનાથી લોકોમાં વિશ્વાસ વધે છે. જોકે, વાસ્તવિકતા એ છે કે આ દાવાઓ ભાગ્યે જ વૈજ્ઞાનિક રીતે ચકાસાયેલા છે. ઘણા ઉત્પાદનોમાં સ્ટેરોઇડ્‌સ, હાનિકારક રસાયણો અથવા અનધિકૃત પદાર્થો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આ જ કારણ છે કે સરકાર હવે ફક્ત ઉત્પાદનો જ નહીં પરંતુ તેમની માર્કેટિંગ પદ્ધતિઓ પર પણ નજીકથી નજર રાખી રહી છે. સૌંદર્ય પ્રસાધનો અને તબીબી સારવાર વચ્ચેનો તફાવત સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે. કોસ્મેટિક ઉત્પાદનો ફક્ત બાહ્ય ઉપયોગ માટે છે, જેમ કે ક્રીમ, લોશન, ફેસ વોશ, મેકઅપ અથવા પરફ્યુમ. તેમનો હેતુ ફક્ત સ્વચ્છતા અને બાહ્ય સુંદરતા વધારવાનો છે. બીજી બાજુ, ઇન્જેક્શન, ફિલર્સ, બોટોક્સ અથવા અન્ય તબીબી પ્રક્રિયાઓ શરીરની આંતરિક રચના અને જૈવિક પ્રણાલીઓને અસર કરે છે. તેથી, તે ફક્ત લાયક ચિકિત્સકો દ્વારા, નિયંત્રિત વાતાવરણમાં અને વૈજ્ઞાનિક પ્રોટોકોલ અનુસાર કરવા જોઈએ. નિયમિત બ્યુટી પાર્લર અથવા લાઇસન્સ વિનાના ક્લિનિકમાં આવી સારવાર કરાવવાથી ગંભીર જોખમો ઊભા થઈ શકે છે. સીડીએસસીઓ તરફથી આ ચેતવણી એસ્થેટિક, સૌંદર્ય અને સુખાકારી ક્લિનિક્સ માટે ખાસ મહત્વપૂર્ણ છે. અધિકારીઓના મતે, કોસ્મેટિક ઉત્પાદનોના દુરુપયોગ અંગે તાજેતરની ફરિયાદો મળી છે. ઘણા ક્લિનિક્સ “કોસ્મેટિક થેરાપી” તરીકે ઇન્જેક્શન-આધારિત પ્રક્રિયાઓ ઓફર કરી રહ્યા હતા, ભલે તેમને કાયદેસર રીતે મંજૂરી ન હતી. ફરિયાદોમાં એ પણ બહાર આવ્યું છે કે કેટલીક સંસ્થાઓ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા વિના ચમત્કારિક પરિણામોનો દાવો કરી રહી હતી. આ ઘટનાઓ બાદ, સીડીએસસીઓ એ તાત્કાલિક અસરથી જાહેર ચેતવણી જારી કરવાનો નિર્ણય લીધો.

મિત્રો, સરકારે સામાન્ય જનતાને પણ સતર્ક રહેવાની અપીલ કરી છે. કોઈપણ સૌંદર્ય સારવાર કરાવતા પહેલા તેની કાયદેસરતા અને તબીબી સલામતી ચકાસવા માટે તેમને વિનંતી કરવામાં આવે છે. જો કોઈને સૌંદર્ય પ્રસાધનોની આડમાં ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે, ખોટી સારવાર આપવામાં આવે છે અથવા ગેરમાર્ગે દોરતી જાહેરાતો મળે છે, તો તેમણે તાત્કાલિક સંબંધિત અધિકારીઓને તેની જાણ કરવી જોઈએ. સરકાર માને છે કે આ સમસ્યાને નિયંત્રિત કરવા માટે માત્ર વહીવટી કાર્યવાહી પૂરતી રહેશે નહીં; જનજાગૃતિ પણ એટલી જ જરૂરી છે.

મિત્રો, આજે સુંદરતા અને ત્વચા સંભાળ આધુનિક જીવનશૈલીનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયા છે. લોકો વધુ સારા દેખાવા માંગે છે અને તેમના આત્મવિશ્વાસને વધારવા માટે વિવિધ પગલાં અપનાવે છે. જો કે, જો સુંદરતાનો પીછો વૈજ્ઞાનિક સમજ અને સલામતીના ધોરણોથી ભટકે છે, તો તે ગંભીર આરોગ્ય સંકટમાં ફેરવાઈ શકે છે. કેટલીકવાર, સસ્તા અને ઝડપી પરિણામોની લાલચમાં, લોકો એવી સારવાર પસંદ કરે છે જે લાંબા ગાળાના નુકસાનનું કારણ બની શકે છે. તેથી, કોઈપણ સારવાર કરાવતા પહેલા લોકો લાયક ડૉક્ટરની સલાહ લે અને ફક્ત અધિકૃત સંસ્થાઓ પર વિશ્વાસ કરે તે જરૂરી છે. આ સરકારી કાર્યવાહી ફક્ત કાયદા અમલીકરણ માપદંડ નથી, પરંતુ જાહેર આરોગ્ય સલામતી સંબંધિત એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ પણ છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારતમાં સૌંદર્ય અને સુખાકારી ઉદ્યોગને હવે વધુ જવાબદાર અને વૈજ્ઞાનિક ધોરણોનું પાલન કરનારો બનાવવો જોઈએ. ગ્રાહક સુરક્ષા સર્વોપરી છે, અને વ્યાપારી લાભ માટે લોકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ચેડાં કરવાને સહન કરવામાં આવશે નહીં. ભવિષ્યમાં, શક્ય છે કે કોસ્મેટિક અને એસ્થેટિક સારવાર માટે દેખરેખ અને નિયમો વધુ કડક બનશે.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે સૌંદર્ય ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ છે જ્યારે તેને આરોગ્ય અને સલામતી સાથે જોડવામાં આવે. ચમકતી ત્વચા અને આકર્ષક વ્યક્તિત્વની ઇચ્છા સ્વાભાવિક છે, પરંતુ શરીરને નુકસાન પહોંચાડતા રસ્તાઓ પસંદ કરવા મૂર્ખામીભર્યા છે. સીડીએસસીઓ ની ચેતવણી સમાજ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે કે “સુરક્ષા પહેલા” નો સિદ્ધાંત સૌંદર્ય ઉદ્યોગને સમાન રીતે લાગુ પડે છે. જો લોકો જાગૃત રહે, નિયમોનું પાલન કરે અને ભ્રામક જાહેરાતોને સખત રીતે પ્રતિબંધિત કરે, તો સૌંદર્ય ઉદ્યોગને વધુ સુરક્ષિત અને વધુ જવાબદાર બનાવી શકાય છે.