તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં ઔદ્યોગિક વિકાસની ગાડી પૂરપાટ દોડે છે, પરંતુ હવે સૌથી મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે આ વિકાસનો લાભ રાજ્યના દરેક ખૂણે પહોંચે છે કે પછી ઉદ્યોગોની ચમક થોડાં જ વિસ્તારોમાં સીમિત રહેવાની છે? રાજ્ય સરકારે વિકસિત ગુજરાત ઔદ્યોગિક નીતિ-૨૦૨૬ હેઠળ ૩૪ જિલ્લાઓના ૨૬૮ તાલુકાઓનું નવું વર્ગીકરણ જાહેર કર્યું છે. તેમાં ૧૩૦ તાલુકાઓને શ્રેણી-એ અને ૧૩૮ તાલુકાઓને શ્રેણી-બીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. આ નિર્ણયનો હેતુ ઔદ્યોગિક રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવાની સાથે પ્રાદેશિક વિકાસને વધુ સંતુલિત બનાવવાનો છે. નિર્ણય આવકારદાયક છે, પરંતુ તેની સફળતા જાહેરાતોથી નહીં, જમીન પર ઊભા થતા ઉદ્યોગો અને સર્જાતી રોજગારીથી નક્કી થશે.
નવા વર્ગીકરણથી ઉદ્યોગસાહસિકોને પોતાના પ્રકલ્પના સ્થળ પ્રમાણે લાગુ પડતી પ્રોત્સાહન યોજનાઓ સમજવામાં સરળતા મળશે. નવી ઔદ્યોગિક નીતિમાં સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો, નવા સાહસો, મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો તથા પ્રથમ પેઢીના ઉદ્યોગકારોને પ્રોત્સાહન આપવા પર ભાર મૂકાયો છે. સ્વચ્છ ઉત્પાદન, ગંદા પાણીના પુનઃઉપયોગ, હરિત ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અને સંસાધનોના પુનઃચક્રણને પણ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. આ દિશા યોગ્ય છે, કારણ કે આધુનિક ઔદ્યોગિક વિકાસ માત્ર કારખાનાંની સંખ્યા વધારવાનો વિષય નથી; તે રોજગાર, આવક, પર્યાવરણ અને જીવનધોરણ સુધારવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા છે. જોકે, વિવિધ યોજનાઓનો લાભ સંબંધિત પાત્રતા અને નિયમોને આધીન રહેશે. એટલે વર્ગીકરણ જાહેર થતાં જ દરેક ઉદ્યોગને આપોઆપ સહાય મળી જશે, એવી અપેક્ષા રાખવી યોગ્ય નથી.
ગુજરાતે ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે દેશભરમાં પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરી છે. મોટા પ્રકલ્પો, ઉત્પાદન એકમો, બંદરો, માર્ગો અને નિકાસલક્ષી ઉદ્યોગોએ રાજ્યના અર્થતંત્રને ગતિ આપી છે. પરંતુ વિકાસની સાચી કસોટી ત્યારે થાય છે, જ્યારે તેનો લાભ મોટા ઔદ્યોગિક કેન્દ્રોની બહાર પણ પહોંચે. જો રોકાણનો મોટો હિસ્સો પહેલેથી વિકસિત વિસ્તારોમાં જ કેન્દ્રિત રહે, જ્યારે અંતરિયાળ તાલુકાઓમાં પૂરતા રસ્તા, વિશ્વસનીય વીજળી, પાણી, પરિવહન, કૌશલ્ય તાલીમ અને ઔદ્યોગિક માળખાની અછત રહે, તો માત્ર તાલુકાઓનું વર્ગીકરણ પ્રાદેશિક અસમાનતા દૂર કરી શકશે નહીં.
અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન રોજગારનો છે. કરોડો રૂપિયાનું રોકાણ થાય, વિશાળ કારખાનાં ઊભાં થાય અને ઉત્પાદન વધે, પરંતુ સ્થાનિક યુવાનોને યોગ્ય નોકરી ન મળે તો વિકાસનો સામાજિક હેતુ અધૂરો રહી જાય છે. ઉદ્યોગોમાં આધુનિક ટેક્નોલોજી અને યંત્રોનું મહત્ત્વ વધતું જાય છે. તેથી સરકાર અને ઉદ્યોગોએ સાથે મળીને સ્થાનિક યુવાનોને તકનીકી શિક્ષણ, વ્યવસાયલક્ષી તાલીમ અને કામના સ્થળે જરૂરી કૌશલ્ય આપવાની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. દરેક ઔદ્યોગિક પ્રકલ્પ માટે રોકાણની રકમ જેટલી જ ગંભીરતાથી રોજગાર સર્જનનું મૂલ્યાંકન પણ થવું જોઈએ.
નાના ઉદ્યોગો અંગે તો વિશેષ સાવચેતી જરૂરી છે. મોટા ઉદ્યોગોની આસપાસ નાના ઉત્પાદકો, ભાગો બનાવતા એકમો, પરિવહનકારો, પેકેજિંગ વ્યવસાયો અને વિવિધ સેવાઓને વિકાસની તક મળે છે. પરંતુ મૂડીની અછત, ધિરાણનો ખર્ચ, ચૂકવણીમાં વિલંબ, મોંઘી જમીન અને કાચા માલના ભાવ નાના ઉદ્યોગોની કમર તોડી શકે છે. સરકારની પ્રોત્સાહન યોજનાઓ ખરેખર અસરકારક ત્યારે જ ગણાય, જ્યારે નાના ઉદ્યોગસાહસિકને અરજીથી મંજૂરી સુધીની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા મળે, સમયસર સહાય મળે અને બેન્ક ધિરાણ મેળવવામાં અનાવશ્યક મુશ્કેલીઓનો સામનો ન કરવો પડે. મહિલા અને પ્રથમ પેઢીના ઉદ્યોગકારો માટે માર્ગદર્શન, બજાર સાથે જોડાણ અને વ્યવહારુ તાલીમ પણ એટલાં જ જરૂરી છે.
સરકારે હવે દરેક તાલુકા માટે સ્પષ્ટ ઔદ્યોગિક વિકાસ યોજના તૈયાર કરવી જોઈએ. કયા વિસ્તારમાં કયા પ્રકારના ઉદ્યોગો વિકસી શકે, કેટલા સ્થાનિક રોજગાર ઊભા થઈ શકે, કઈ માળખાકીય સુવિધાઓની જરૂર છે અને પર્યાવરણ પર કેટલી અસર પડશે—તેની જાહેર વિગતો રજૂ થવી જોઈએ. દર વર્ષે તાલુકાવાર રોકાણ, કાર્યરત થયેલા એકમો, સર્જાયેલી નોકરીઓ, મહિલા રોજગાર અને નાના ઉદ્યોગોને મળેલા લાભનો અહેવાલ પણ જાહેર થવો જોઈએ. આંકડાઓની સ્વતંત્ર ચકાસણી થાય તો નીતિની સફળતા અને ખામીઓ બંને સ્પષ્ટ થશે.
ગુજરાતની નવી ઔદ્યોગિક નીતિ રાજ્ય માટે મોટી તક છે. પરંતુ વિકાસનો અર્થ માત્ર રોકાણકારોને આકર્ષવો નથી; સ્થાનિક સમાજને સમૃદ્ધ બનાવવો પણ છે. ૨૬૮ તાલુકાઓનું વર્ગીકરણ પ્રથમ પગલું છે, અંતિમ સિદ્ધિ નહીં. સરકારની સાચી સફળતા ત્યારે ગણાશે, જ્યારે અંતરિયાળ વિસ્તારના યુવાનને રોજગાર માટે ઘર છોડવાની ફરજ ઓછી પડે, નાના ઉદ્યોગકારને આગળ વધવાની તક મળે અને ઔદ્યોગિક પ્રગતિનો લાભ સામાન્ય પરિવાર સુધી પહોંચે. ગુજરાતને માત્ર રોકાણમાં અગ્રેસર નહીં, પરંતુ રોજગાર, સમાન તક અને સર્વસમાવેશક વિકાસમાં પણ અગ્રેસર બનાવવું હોય, તો હવે જાહેરાતોની નહીં, પરિણામોની રાજનીતિ જરૂરી છે.
નરેન્દ્ર જોષી
